Çekilme sürecinde ABD’ye sığınan Afganların kendilerine çok büyük katkıda bulunduğunu belirten Biden, “Tıpkı Afganların bizim yanımızda durduğu üzere benim de onların yanında duracağıma kelam verdim. Bu kapsamda, Afgan dostlarımız ve komşularımıza oturum müsaadesi yolunu açmak ismine Kongreyi Afgan Ahenk Yasasını geçirmeye davet ediyorum” sözünü kullandı.

Söz konusu tasarı, ABD’nin 2021’deki çekilme sürecinde Afganistan’dan tahliye ettiği Afganlara oturum müsaadesi verilmesini öngörüyor.

ABD’nin Afganistan’dan çekilmesinin ikinci yılında Biden’dan davet yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Çekilme sürecinde ABD’ye sığınan Afganların kendilerine çok büyük katkıda bulunduğunu belirten Biden, “Tıpkı Afganların bizim yanımızda durduğu üzere benim de onların yanında duracağıma kelam verdim. Bu kapsamda, Afgan dostlarımız ve komşularımıza oturum müsaadesi yolunu açmak ismine Kongreyi Afgan Ahenk Yasasını geçirmeye davet ediyorum” sözünü kullandı.

Söz konusu tasarı, ABD’nin 2021’deki çekilme sürecinde Afganistan’dan tahliye ettiği Afganlara oturum müsaadesi verilmesini öngörüyor.

ABD’nin Afganistan’dan çekilmesinin ikinci yılında Biden’dan davet yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

“Taliban bayanların üniversiteye gitmelerini yasaklayınca, tek umudum bir burs alıp yurt dışına gidip eğitim almaktı.”

Bu kelamlar, 20 yaşındaki Afgan bir bayan öğrenci olan Natkai’ye ilişkin.

Natkai’nin ismi güvenliği göz önünde bulundurularak değiştirildi.

Natkai, ülkesinde üniversiteye gitme talihinin çok az olmasına karşın eğitimine devam ettiğini söylüyor.

O ve bir küme kız öğrenci Birleşik Arap Emirlikleri’ndeki (BAE) Dubai Üniversitesi’nden burs kazandı. Bu burs ülkenin milyarder iş insanlarından Pir Khalaf Ahmad Al Habtoor tarafından sağlandı.

Bu burslar, bayanların üniversiteye gitmelerinin yasaklanmasının akabinde Afgan bayanları için Aralık 2022’de duyuruldu.

BBC’in elde ettiği bilgilere nazaran toplamda 100 Afgan bayan bu bursları kazanmayı başardı. Yurtdışında yaşayan kimi Afgan öğrenciler hali hazırda Dubai’ye gitmiş durumda.

Getty Images Taliban yetkilileri, erkek refakatçileri olan bayan öğrencilere seyahat müsaadesi vermedi

Natkai, 23 Temmuz Çarşamba günü ailesine veda etti ve havalimanına gerçek yola çıktı.

Ancak eğitim umudunun önüne havalimanında silahlı Taliban militanları çıktı.

Natkai kırgın bir sesle, “Taliban biletlerimizi ve öğrenci vizelerimizi gördüğünde, kızların öğrenci vizesiyle Afganistan dışına çıkmasının yasak olduğunu söyledi” diye anlatıyor.

Seyahatleri engellendi

Natkai üzere en az 60 kız öğrenci daha havaalanından geri çevrildi.

BBC’yle paylaşılan birtakım fotoğraflarda siyah başörtülerini takmış genç kızlar şok ve ıstırap içinde valizlerinin yanında duruyor.

Taliban, bayanların yalnız seyahat etmesini yasakladı. Bayanlara, kocaları, erkek kardeşleri, amcaları yahut babaları üzere erkek refakatçilerle yurtdışına çıkmalarına müsaade veriliyor. Bu bireylere de “mahrem” ismi veriliyor.

Ancak burs alan kızlar için bu da kâfi olmadı.

Natkai, “Üç kız yanlarında ‘mahremleri’ ile uçaktaydı. Fakat Fazilet Yayma ve Ahlaksızlığı Tedbire Bakanlığı’ndan yetkililer onları uçaktan indirdi” diye anlatıyor.

Diğer öğrenciler, basına konuşmaktan kaçınıyor.

Getty Images Kız öğrencilerin hızları okul afişlerinden silindi

Adını Şems Ahmed olarak belirteceğimiz ve kardeşini havalimanına getiren genç bir adam, yaşadıkları ezayı anlatıyor.

Kız kardeşinin aldığa bursa umutla sarıldığını anlatan Şems Ahmed, “Umutla meskenden ayrıldı ancak gözyaşları içinde geri döndü. Tüm hakları elinden alındı” diyor.

Şems Ahmed, birtakım bayanların yanlarında erkek bir refakatçi götürebilmeleri için o erkeklerin vize fiyatlarını de ödediğini, hatta o paraları borç alarak tamamladıklarını söylüyor. Lakin sonuç yeniden hüsran oldu.

“Bazı kızlar o kadar çaresiz ve fakir ki… Dışişleri Bakanlığı’nın doküman doğrulama fiyatı için istediği 400 Afganileri ($5) bile yok.”

Getty Images Taliban, bayanlar ve kızlar üzerinde birçok kısıtlama getiriyor

Dubai Üniversitesi ve öğrencilere burs veren Al Habtoor, kızların durdurulduğunu doğruladı.

Al Habtoor toplumsal medya hesabında İngilizce bir görüntü paylaştı ve İslam’da erkeklerin ve bayanların eşit olduğunu söyleyerek Taliban yetkililerini eleştirdi.

Videoda ayrıyeten havaalanında durdurulan bir Afgan kızın İngilizce ses kaydı da bulunuyor.

Bu kayıtta kız öğrenci şunları söylüyor:

“Şu anda havalimanındıyız lakin ne yazık ki hükümet Dubai’ye gitmemize müsaade vermiyor. Mahremi olanlara bile müsaade vermiyorlar. Ne yapacağımı bilmiyorum. Lütfen bize yardım edin.”

Uluslararası tepkiler

Taliban’ın bu son kararı insan hakları kümeleri ve diplomatlar tarafından reaksiyonla karşılandı.

Getty Images

İnsan Hakları İzleme Örgütünden Heather Barr, “Bu, Taliban’ın kız öğrencilere eğitime almaması zalimliğinin ötesinde epeyce kıymetli ve tasa verici bir adım” değerlendirmesinde bulunuyor ve şöyle devam ediyor:

“Bu oburlarının onlara yardım etmesini engellemekle yaratılan bir tutsaklık.”

Afganistan’ın eski Birleşmiş Milletler gençlik temsilcisi Shkula Zadran, üniversiteden kızlardan vazgeçmemelerini istedi.

Taliban’dan olaya ait rastgele bir açıklama gelmedi.

Fazilet Yayma ve Ahlaksızlığı Tedbire Bakanlığı Sözcüsü Muhammed Sadık Akif Muhacir, BBC’ye yaptığı açıklamada yaşananlardan haberdar olmadıklarını söyledi.

Taliban’ın üst seviye sözcülerinden Zabihullah Mücahid de seyahatte olduğunu ve mevzuyla alakalı bilgi sahibi olmadığını belirterek açıklama yapmadı.

Natkai ise ümitsizlik içinde.

Liseyi bitirmiş ve 15 Ağustos 2021’de Taliban iktidara geldiğinde tam da üniversite imtihanına hazırlanıyordu.

Natkai hayalleri uğrunda bir yol bulduğunu düşünmüştü. Taliban’a karşı bir şey söyleyecek hiçbir kelamının olmadığını belirtiyor. Natkai, Taliban’ın bayanları kabul etmediğini, hürmet göstermediğin lisana getiriyor.

Dünyadan, Afgan kızlarından ve eğitimlerinden vazgeçmemelerini istiyor.

“Kız olmanın kabahat olduğu bir ülkede bu fırsatı kaçırdım. Çok üzgünüm ve ne yapacağımı yahut başıma ne geleceğini bilmiyorum.”

Taliban’ın Dubai’de üniversiteye gitmelerini engellediği kız öğrenciler BBC’ye konuştu yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

“Taliban bayanların üniversiteye gitmelerini yasaklayınca, tek umudum bir burs alıp yurt dışına gidip eğitim almaktı.”

Bu kelamlar, 20 yaşındaki Afgan bir bayan öğrenci olan Natkai’ye ilişkin.

Natkai’nin ismi güvenliği göz önünde bulundurularak değiştirildi.

Natkai, ülkesinde üniversiteye gitme bahtının çok az olmasına karşın eğitimine devam ettiğini söylüyor.

O ve bir küme kız öğrenci Birleşik Arap Emirlikleri’ndeki (BAE) Dubai Üniversitesi’nden burs kazandı. Bu burs ülkenin milyarder iş insanlarından Pir Khalaf Ahmad Al Habtoor tarafından sağlandı.

Bu burslar, bayanların üniversiteye gitmelerinin yasaklanmasının akabinde Afgan bayanları için Aralık 2022’de duyuruldu.

BBC’in elde ettiği datalara nazaran toplamda 100 Afgan bayan bu bursları kazanmayı başardı. Yurtdışında yaşayan birtakım Afgan öğrenciler hali hazırda Dubai’ye gitmiş durumda.

Getty Images Taliban yetkilileri, erkek refakatçileri olan bayan öğrencilere seyahat müsaadesi vermedi

Natkai, 23 Temmuz Çarşamba günü ailesine veda etti ve havalimanına hakikat yola çıktı.

Ancak eğitim umudunun önüne havalimanında silahlı Taliban militanları çıktı.

Natkai kırgın bir sesle, “Taliban biletlerimizi ve öğrenci vizelerimizi gördüğünde, kızların öğrenci vizesiyle Afganistan dışına çıkmasının yasak olduğunu söyledi” diye anlatıyor.

Seyahatleri engellendi

Natkai üzere en az 60 kız öğrenci daha havaalanından geri çevrildi.

BBC’yle paylaşılan kimi fotoğraflarda siyah başörtülerini takmış genç kızlar şok ve hüzün içinde valizlerinin yanında duruyor.

Taliban, bayanların yalnız seyahat etmesini yasakladı. Bayanlara, kocaları, erkek kardeşleri, amcaları yahut babaları üzere erkek refakatçilerle yurtdışına çıkmalarına müsaade veriliyor. Bu şahıslara de “mahrem” ismi veriliyor.

Ancak burs alan kızlar için bu da kâfi olmadı.

Natkai, “Üç kız yanlarında ‘mahremleri’ ile uçaktaydı. Ancak Fazilet Yayma ve Ahlaksızlığı Tedbire Bakanlığı’ndan yetkililer onları uçaktan indirdi” diye anlatıyor.

Diğer öğrenciler, basına konuşmaktan kaçınıyor.

Getty Images Kız öğrencilerin hızları okul afişlerinden silindi

Adını Şems Ahmed olarak belirteceğimiz ve kardeşini havalimanına getiren genç bir adam, yaşadıkları ezayı anlatıyor.

Kız kardeşinin aldığa bursa umutla sarıldığını anlatan Şems Ahmed, “Umutla meskenden ayrıldı fakat gözyaşları içinde geri döndü. Tüm hakları elinden alındı” diyor.

Şems Ahmed, kimi bayanların yanlarında erkek bir refakatçi götürebilmeleri için o erkeklerin vize fiyatlarını de ödediğini, hatta o paraları borç alarak tamamladıklarını söylüyor. Lakin sonuç yeniden hüsran oldu.

“Bazı kızlar o kadar çaresiz ve fakir ki… Dışişleri Bakanlığı’nın doküman doğrulama fiyatı için istediği 400 Afganileri ($5) bile yok.”

Getty Images Taliban, bayanlar ve kızlar üzerinde birçok kısıtlama getiriyor

Dubai Üniversitesi ve öğrencilere burs veren Al Habtoor, kızların durdurulduğunu doğruladı.

Al Habtoor toplumsal medya hesabında İngilizce bir görüntü paylaştı ve İslam’da erkeklerin ve bayanların eşit olduğunu söyleyerek Taliban yetkililerini eleştirdi.

Videoda ayrıyeten havaalanında durdurulan bir Afgan kızın İngilizce ses kaydı da bulunuyor.

Bu kayıtta kız öğrenci şunları söylüyor:

“Şu anda havalimanındıyız lakin ne yazık ki hükümet Dubai’ye gitmemize müsaade vermiyor. Mahremi olanlara bile müsaade vermiyorlar. Ne yapacağımı bilmiyorum. Lütfen bize yardım edin.”

Uluslararası tepkiler

Taliban’ın bu son kararı insan hakları kümeleri ve diplomatlar tarafından reaksiyonla karşılandı.

Getty Images

İnsan Hakları İzleme Örgütünden Heather Barr, “Bu, Taliban’ın kız öğrencilere eğitime almaması zalimliğinin ötesinde hayli kıymetli ve kaygı verici bir adım” değerlendirmesinde bulunuyor ve şöyle devam ediyor:

“Bu diğerlerinin onlara yardım etmesini engellemekle yaratılan bir tutsaklık.”

Afganistan’ın eski Birleşmiş Milletler gençlik temsilcisi Shkula Zadran, üniversiteden kızlardan vazgeçmemelerini istedi.

Taliban’dan olaya ait rastgele bir açıklama gelmedi.

Fazilet Yayma ve Ahlaksızlığı Tedbire Bakanlığı Sözcüsü Muhammed Sadık Akif Muhacir, BBC’ye yaptığı açıklamada yaşananlardan haberdar olmadıklarını söyledi.

Taliban’ın üst seviye sözcülerinden Zabihullah Mücahid de seyahatte olduğunu ve hususla alakalı bilgi sahibi olmadığını belirterek açıklama yapmadı.

Natkai ise ümitsizlik içinde.

Liseyi bitirmiş ve 15 Ağustos 2021’de Taliban iktidara geldiğinde tam da üniversite imtihanına hazırlanıyordu.

Natkai hayalleri uğrunda bir yol bulduğunu düşünmüştü. Taliban’a karşı bir şey söyleyecek hiçbir kelamının olmadığını belirtiyor. Natkai, Taliban’ın bayanları kabul etmediğini, hürmet göstermediğin lisana getiriyor.

Dünyadan, Afgan kızlarından ve eğitimlerinden vazgeçmemelerini istiyor.

“Kız olmanın kabahat olduğu bir ülkede bu fırsatı kaçırdım. Çok üzgünüm ve ne yapacağımı yahut başıma ne geleceğini bilmiyorum.”

Taliban’ın Dubai’de üniversiteye gitmelerini engellediği kız öğrenciler BBC’ye konuştu yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Afgan haber ajansı Tolo News’un aktardığına nazaran Hanafi, parka gezinti yapmaya gitmenin “zorunlu olmadığını” söyledi.

Bamiyan’daki dini başkanlar, parkı ziyaret eden ve kurallara uymayan bayanların bölgeye gelen ziyaretçiler olduğunu belirtti.

Tolo News’e konuşan Bamiyan Şii Ulema Kurulu Lideri Sayid Nasrullah Waezi, “Örtünme eksikliği yahut berbat örtünülen türbanla ilgili şikayetler var fakat bunlar Bamiyan sakinleri için değil. Öbür yerlerden buraya geliyorlar” dedi.

Eski bir Afgan milletvekili olan Meryem Solaimankhil, yasağı eleştiren bir şiirini toplumsal medya hesabından paylaştı ve “Geri döneceğiz, bundan eminim” dedi.

İnsan Hakları İzleme Örgütü’nden Fereshta Abbasi ise yasak kararının Bayan Eşitlik Günü‘nde alındığını hatırlattı ve durum için “Afgan bayanlarına yönelik tam bir saygısızlık” sözlerini kullandı.

2009’da Afganistan’ın birinci ulusal parkı olarak hizmete açılan Band-e-Amir, ülkenin kıymetli turizm merkezlerinden birisi ve ayrıyeten aileler ortasında da hayli tanınan.

Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) parkı “doğal olarak oluşmuş özel jeolojik yapıya sahip, doğal ve eşsiz hoşlukta göllerin yer aldığı bir bölge” olarak tanımlıyor.

Afganistan’da bayanlara park yasağı yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Afgan haber ajansı Tolo News’un aktardığına nazaran Hanafi, parka gezinti yapmaya gitmenin “zorunlu olmadığını” söyledi.

Bamiyan’daki dini başkanlar, parkı ziyaret eden ve kurallara uymayan bayanların bölgeye gelen ziyaretçiler olduğunu belirtti.

Tolo News’e konuşan Bamiyan Şii Ulema Kurulu Lideri Sayid Nasrullah Waezi, “Örtünme eksikliği yahut makûs örtünülen türbanla ilgili şikayetler var lakin bunlar Bamiyan sakinleri için değil. Öbür yerlerden buraya geliyorlar” dedi.

Eski bir Afgan milletvekili olan Meryem Solaimankhil, yasağı eleştiren bir şiirini toplumsal medya hesabından paylaştı ve “Geri döneceğiz, bundan eminim” dedi.

İnsan Hakları İzleme Örgütü’nden Fereshta Abbasi ise yasak kararının Bayan Eşitlik Günü‘nde alındığını hatırlattı ve durum için “Afgan bayanlarına yönelik tam bir saygısızlık” sözlerini kullandı.

2009’da Afganistan’ın birinci ulusal parkı olarak hizmete açılan Band-e-Amir, ülkenin kıymetli turizm merkezlerinden birisi ve ayrıyeten aileler ortasında da epey tanınan.

Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) parkı “doğal olarak oluşmuş özel jeolojik yapıya sahip, doğal ve eşsiz hoşlukta göllerin yer aldığı bir bölge” olarak tanımlıyor.

Afganistan’da bayanlara park yasağı yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Afgan bayanlar ve kız çocukları, Taliban hükümetine karşı eğitimlerine gizlice devam ederek gayretlerini sürdürüyor. Bayanlar tarafından kurulan ve yeniden çalışanlarının büyük kısmını bayanların oluşturduğu zımnî okullar gün yüzüne çıkmaya başladı. Bu okullar gereğince cüreti olan bayanlara ya uzaktan ya da yüz yüze eğitim imkanı sunuyor. BBC Afgan Servisi’nden Sana Safi, bizleri kapalı okulların içine sokarak, risklere karşın eğitimlerinden yoksun bırakılmayı reddeden bayanların kalplerine ve zihinlerine götürüyor.

“Çaktırmadan eğitim aşırıyormuşum üzere. Meğer hayatımı geri alıyorum.”

Afganistan’daki genç bir kızın akıllardan çıkmayan kelamları, Londra’daki dairemde otururken kucağımdaki bilgisayarın hoparlörlerinden yankılanıyor.

“Sınıfın gerisine gerçek geçer misin? Böylelikle tüm sınıfı görebileyim…” diye sorarken, genç bayan oburlarının ardına geçiyor.

En az 30 genç bayandan oluşan dolu bir sınıf gösteriyor. Sıralarda oturuyorlar, hepsi siyah giyinmiş, yalnızca beyaz yahut desenli başörtüleri var. Öğretmenleri de büsbütün siyah giyinmiş, beyaz tahtanın yanında duruyor. Çizdiği şemalardan varsayımım ettiğim, dersleri biyoloji.

Sınıfın hafif uğultusu dijital dünyayı da dolduruyor. O sırada gözlerimin önünde kapalı bir gerçek beliriveriyor. Yalnızca bu zımnî derse değil, Afganistan’daki bu bilinmeyen yeri; bayan ve kız çocuklarının ortaöğretim ve üniversite eğitimini yasaklayan Taliban yöneticilerine karşı bir meydan okumayı da görüyorum.

Kalbim sıkışıyor

Afganistan’ın saklı okullarının bilinmeyen dünyasına olan seyahatim kalbimi sıkıştırıyor.

Bir bilgisayar ekranından eğitimcilerin ve öğrencilerin hayatlarına bağlanırken, ülkenin güneyinde yer alan Kandahar’daki kendi geçmişim aklıma geliyor.

Getty Images / Sandra Calligaro

Afganistan’da doğmuş biri olarak, genç bir kızken ben de gizlice okula gitmek zorunda kaldım.

Öğretmenle konuşurken, kendimi kısa bir müddetliğine karanlık ve şiddetli anılarla sarmalanmış buluyorum. Nihayet, soru sormayı başarabildim; ne kadar müddettir okulda çalışıyordu?

“Altı aydır öğretmen olarak buradayım” diyor.

Ama korkmadığını söyleyemeyiz, asla.

“Erkek kardeşim sık sık ‘lütfen okulu bırak’ diyor. Bu okulun varlığından kimse haberdar değil. Fakat bir gün Taliban’ın gelmesinden telaş ediyor. Beni burada kalmaya ve kız kardeşlerime ders vermeye ikna eden ebeveynlerim. Zira onların acısını paylaşıyorum. Üniversitem de kapatıldı. Bu yüzden ders verip buradaki kızlara yardım etmek istiyorum.”

Sınıfı eski ahşap pencereler ve duvardaki fotoğraflar kaplıyor. Hayat dolu üzere görünüyor. 1990’ların ortalarından kalma kendi anılarımla kıyaslandığında keskin bir tezat var.

O vakitlerde, Taliban yırtıcı bir iç savaşın yıkımından çıkarak iktidara geldiğinde, tüm bayan ve kız çocukların eğitimlerini bir anda elinden aldı.

Okul kapılarında geri çevrilmek

Yaşadığım müddet boyunca, Taliban idaresi altında okula gitmeye çalıştığım birinci günü asla unutmayacağım.

Yedi yaşındaydım. Kapıda bir bayanla karşılaşmıştım. Kız çocukları ve bayanların okula giremeyeceğini söylemişti.

Siyah bir önlük giymiştim. Annemin sarı nakışlarla işlediği kemer de üzerimdeydi. Yasak onun için de geçerliydi. Üniformam için o kadar heyecanlıydım ki, bayanın bana içeri alınmadığımı söylediğinde büyük bir hayal kırıklığı yaşamıştım.

Ancak anne-babam yasağı umursamadılar ve zımnî bir okul aramaya başladılar.

Evlerini birkaç sınıflık bir okula dönüştürmüş bir karı-koca buldular.

Her sabah annem beni zerzevat pazarına götürürdü, sonra geriden kaybolur ve kerpiçten yapılmış saklı okula girerdik.

Bulabildikleri kitaplardan okuma yazmayı öğrendik. Lakin çiftin eforları ne yazık ki kısa ömürlüydü.

11 Eylül hücumlarından beş sene sonra, ABD ve müttefik güçlerin Taliban’ı devirmesiyle, ben ve milyonlarca genç, eğitim hakkımızı geri aldık.

Ancak Ağustos 2021’de Taliban iktidarı tekrar ele geçirdiğinde, bayanların ve kızların eğitime erişimleri bir sefer daha yok edildi.

Kız çocukları bu defa ilkokula gidebiliyor. Ancak ortaokul, lise ve üniversite eğitimi büsbütün yasak.

Bu durum, genç bayanların potansiyellerinin önünü tıkarken, hayallerini ise sürüncemede bırakan acımasız bir bahtı de beraberinde getiriyor.

Afganistan’ın zımnî okul ağlarının tam ortasında, gölgede çalışmaya zorlanan korkusuz eğitimciler var.

Pashtana Durrani, son yasağın yürürlüğe girmesinden beri birçok yeni yeraltı okulu kurmada öncülük edenler ortasında.

“Learn Afghanistan” (“Afganistan Öğrensin”) isimli çatı örgütü, 12 yaşın üstünde 230 öğrenciyi barındırıyor.

‘Kaderimin üzerindeki güç’

Pashtana, tüm bu sürece dahil olan herkes için riskin büyük olduğunu söylüyor. Fakat ona nazaran harekete geçmemek bir seçenek bile değil.

“Şayet şu anki eğitimimi almamış olsaydım, yüksek ihtimalle evlendirilirdim. Kız kardeşim de evlendirilirdi. Erkek kardeşim de bir yerlerde çocuk personel olarak çalıştırılmış olurdu. Aldığım eğitim nedeniyle ailemin reisi olabildim. Bunun sayesinde bahtım üzerinde güce sahip oldum.”

Pashtana’nın gayretlerini bilgisayar ekranımdan izlerken, öğrencileri benimle kusursuz bir İngilizce konuşuyor. Bana biyolojiden kimyaya, fizikten ideolojiye, grafik dizayndan pratik hususlara kadar her şeyi öğrendiklerini söylüyorlar.

Birkaç genç bayan, diplomat, hekim ve mühendis olma dileklerinden bahsediyor.

İçinde bulundukları durumun zorluklarını hatırlatıyorlar. Bir gün fark edilmeleri ve okullarının kapatılması korkusu üzerlerine çöküyor.

Bu sohbet boyunca karışık hislerle baş başa kaldım: Umut, hüsran, hayranlık ve keder.

Afganistan’da kızların eğitimi için uğraş şimdi bitmiş değil, lakin bu insanların kararlılığı bir güç kaynağı yaratıyor.

Tıpkı bir öğrencinin şu dediği üzere:

“Direnmeye devam edeceğiz. Tahminen bir gün tünelin sonunda ışık olacak.”

Afganistan’ın zımnî kız okulları yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Afgan bayanlar ve kız çocukları, Taliban hükümetine karşı eğitimlerine gizlice devam ederek uğraşlarını sürdürüyor. Bayanlar tarafından kurulan ve tekrar çalışanlarının büyük kısmını bayanların oluşturduğu bâtın okullar gün yüzüne çıkmaya başladı. Bu okullar gereğince cüreti olan bayanlara ya uzaktan ya da yüz yüze eğitim imkanı sunuyor. BBC Afgan Servisi’nden Sana Safi, bizleri bâtın okulların içine sokarak, risklere karşın eğitimlerinden yoksun bırakılmayı reddeden bayanların kalplerine ve zihinlerine götürüyor.

“Çaktırmadan eğitim aşırıyormuşum üzere. Oysa hayatımı geri alıyorum.”

Afganistan’daki genç bir kızın akıllardan çıkmayan kelamları, Londra’daki dairemde otururken kucağımdaki bilgisayarın hoparlörlerinden yankılanıyor.

“Sınıfın gerisine yanlışsız geçer misin? Böylelikle tüm sınıfı görebileyim…” diye sorarken, genç bayan oburlarının gerisine geçiyor.

En az 30 genç bayandan oluşan dolu bir sınıf gösteriyor. Sıralarda oturuyorlar, hepsi siyah giyinmiş, yalnızca beyaz yahut desenli başörtüleri var. Öğretmenleri de büsbütün siyah giyinmiş, beyaz tahtanın yanında duruyor. Çizdiği şemalardan varsayımım ettiğim, dersleri biyoloji.

Sınıfın hafif uğultusu dijital dünyayı da dolduruyor. O sırada gözlerimin önünde bâtın bir gerçek beliriveriyor. Yalnızca bu bâtın derse değil, Afganistan’daki bu bilinmeyen yeri; bayan ve kız çocuklarının ortaöğretim ve üniversite eğitimini yasaklayan Taliban yöneticilerine karşı bir meydan okumayı da görüyorum.

Kalbim sıkışıyor

Afganistan’ın saklı okullarının kapalı dünyasına olan seyahatim kalbimi sıkıştırıyor.

Bir bilgisayar ekranından eğitimcilerin ve öğrencilerin hayatlarına bağlanırken, ülkenin güneyinde yer alan Kandahar’daki kendi geçmişim aklıma geliyor.

Getty Images / Sandra Calligaro

Afganistan’da doğmuş biri olarak, genç bir kızken ben de gizlice okula gitmek zorunda kaldım.

Öğretmenle konuşurken, kendimi kısa bir müddetliğine karanlık ve güçlü anılarla sarmalanmış buluyorum. Nihayet, soru sormayı başarabildim; ne kadar müddettir okulda çalışıyordu?

“Altı aydır öğretmen olarak buradayım” diyor.

Ama korkmadığını söyleyemeyiz, asla.

“Erkek kardeşim sık sık ‘lütfen okulu bırak’ diyor. Bu okulun varlığından kimse haberdar değil. Lakin bir gün Taliban’ın gelmesinden telaş ediyor. Beni burada kalmaya ve kız kardeşlerime ders vermeye ikna eden ebeveynlerim. Zira onların acısını paylaşıyorum. Üniversitem de kapatıldı. Bu yüzden ders verip buradaki kızlara yardım etmek istiyorum.”

Sınıfı eski ahşap pencereler ve duvardaki fotoğraflar kaplıyor. Hayat dolu üzere görünüyor. 1990’ların ortalarından kalma kendi anılarımla kıyaslandığında keskin bir tezat var.

O vakitlerde, Taliban yabanî bir iç savaşın yıkımından çıkarak iktidara geldiğinde, tüm bayan ve kız çocukların eğitimlerini bir anda elinden aldı.

Okul kapılarında geri çevrilmek

Yaşadığım mühlet boyunca, Taliban idaresi altında okula gitmeye çalıştığım birinci günü asla unutmayacağım.

Yedi yaşındaydım. Kapıda bir bayanla karşılaşmıştım. Kız çocukları ve bayanların okula giremeyeceğini söylemişti.

Siyah bir önlük giymiştim. Annemin sarı nakışlarla işlediği kemer de üzerimdeydi. Yasak onun için de geçerliydi. Üniformam için o kadar heyecanlıydım ki, bayanın bana içeri alınmadığımı söylediğinde büyük bir hayal kırıklığı yaşamıştım.

Ancak anne-babam yasağı umursamadılar ve bâtın bir okul aramaya başladılar.

Evlerini birkaç sınıflık bir okula dönüştürmüş bir karı-koca buldular.

Her sabah annem beni zerzevat pazarına götürürdü, sonra geriden kaybolur ve kerpiçten yapılmış saklı okula girerdik.

Bulabildikleri kitaplardan okuma yazmayı öğrendik. Fakat çiftin gayretleri ne yazık ki kısa ömürlüydü.

11 Eylül ataklarından beş sene sonra, ABD ve müttefik güçlerin Taliban’ı devirmesiyle, ben ve milyonlarca genç, eğitim hakkımızı geri aldık.

Ancak Ağustos 2021’de Taliban iktidarı tekrar ele geçirdiğinde, bayanların ve kızların eğitime erişimleri bir defa daha yok edildi.

Kız çocukları bu defa ilkokula gidebiliyor. Lakin ortaokul, lise ve üniversite eğitimi büsbütün yasak.

Bu durum, genç bayanların potansiyellerinin önünü tıkarken, hayallerini ise sürüncemede bırakan acımasız bir mukadderatı de beraberinde getiriyor.

Afganistan’ın kapalı okul ağlarının tam ortasında, gölgede çalışmaya zorlanan korkusuz eğitimciler var.

Pashtana Durrani, son yasağın yürürlüğe girmesinden beri birçok yeni yeraltı okulu kurmada öncülük edenler ortasında.

“Learn Afghanistan” (“Afganistan Öğrensin”) isimli çatı örgütü, 12 yaşın üstünde 230 öğrenciyi barındırıyor.

‘Kaderimin üzerindeki güç’

Pashtana, tüm bu sürece dahil olan herkes için riskin büyük olduğunu söylüyor. Lakin ona nazaran harekete geçmemek bir seçenek bile değil.

“Şayet şu anki eğitimimi almamış olsaydım, yüksek ihtimalle evlendirilirdim. Kız kardeşim de evlendirilirdi. Erkek kardeşim de bir yerlerde çocuk personel olarak çalıştırılmış olurdu. Aldığım eğitim nedeniyle ailemin reisi olabildim. Bunun sayesinde bahtım üzerinde güce sahip oldum.”

Pashtana’nın gayretlerini bilgisayar ekranımdan izlerken, öğrencileri benimle kusursuz bir İngilizce konuşuyor. Bana biyolojiden kimyaya, fizikten ideolojiye, grafik dizayndan pratik hususlara kadar her şeyi öğrendiklerini söylüyorlar.

Birkaç genç bayan, diplomat, tabip ve mühendis olma dileklerinden bahsediyor.

İçinde bulundukları durumun zorluklarını hatırlatıyorlar. Bir gün fark edilmeleri ve okullarının kapatılması korkusu üzerlerine çöküyor.

Bu sohbet boyunca karışık hislerle baş başa kaldım: Umut, hüsran, hayranlık ve hüzün.

Afganistan’da kızların eğitimi için uğraş şimdi bitmiş değil, lakin bu insanların kararlılığı bir güç kaynağı yaratıyor.

Tıpkı bir öğrencinin şu dediği üzere:

“Direnmeye devam edeceğiz. Tahminen bir gün tünelin sonunda ışık olacak.”

Afganistan’ın zımnî kız okulları yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Son bir ayda yasal evrakları olmayan 43 binden fazla Afgan’ın İran tarafından hudut dışı edildiğini belirten Raşid, yaklaşık 46 bin Afgan’ın da kendi isteğiyle ülkesine geri döndüğünü kaydetti.

İran çoğunlukla Herat ve Nimruz vilayetlerinde bulunan hudut kapılarından Afganları hudut dışı ediyor.

Söz konusu hudut dışı etmeler vakit zaman artış gösteriyor.

Taliban: On binlerce Afgan, İran’dan hudut dışı edildi yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Son bir ayda yasal dokümanları olmayan 43 binden fazla Afgan’ın İran tarafından hudut dışı edildiğini belirten Raşid, yaklaşık 46 bin Afgan’ın da kendi isteğiyle ülkesine geri döndüğünü kaydetti.

İran çoğunlukla Herat ve Nimruz vilayetlerinde bulunan hudut kapılarından Afganları hudut dışı ediyor.

Söz konusu hudut dışı etmeler vakit zaman artış gösteriyor.

Taliban: On binlerce Afgan, İran’dan hudut dışı edildi yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.