Açıklamada, görüşmede, iki ülke arasındaki ilişkilerin durumu ve perspektiflerine ilişkin fikir alışverişinde bulunan tarafların, Özbekistan ile Afganistan arasındaki işbirliğini daha da arttırmayı hedeflediği kaydedildi.

Bakanlık açıklamasında, “Taraflar, Özbekistan ile Afganistan arasındaki ilişkilerin kapsamlı bir şekilde geliştirilmesi, henüz kullanılmayan işbirliği potansiyelinin hayata geçirilmesi ve iki ülke halkları menfaatlerine hizmet eden yeni projelerin geliştirilmesinin gerekli olduğunu vurguladı.” ifadesine yer verildi.

Görüşmede Tiravi’nin, Özbekistan’ın ülkesine sürekli olarak sağlamakta olduğu yardımlardan dolayı Özbek tarafına teşekkürlerini ilettiği aktarıldı.

Öte yandan Saidov, sosyal medya hesabından yaptığı paylaşımda, “Ülkelerimiz arasındaki ortak tarih ve refah çıkarları, işbirliğimizin her alanda gelişmesi için itici güç görevi görmektedir. Bugünkü toplantımızda ikili, bölgesel ve küresel gündemin güncel konularını ele aldık.” ifadesini kullandı.

Afgan tarafı, ağustos ayında Tiravi’nin Özbekistan’a yeni Büyükelçi olarak atandığını duyurmuştu.

Özbekistan ile Afganistan işbirliğini artırmayı hedefliyor yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Taliban idaresi altındaki Afganistan’da, iç ve dış otoritelerin üzerinde mutabık kaldığı en değerli olumlu gelişme, yaklaşık 40 yıldır süren çatışma periyodunun geride kalması ve ülke genelinde güvenlik alanında ilerlemeler kaydedilmesi oldu.

Herhangi bir kişi hala Afganistan’ın tüm vilayetlerine gece ve gündüz kara yahut hava yoluyla çarçabuk gidebiliyor. Lakin vakit zaman IŞİD, terör aksiyonlarıyla bu ortamı bozmaya çalışıyor.

IŞİD, son iki yılda başta Taliban mensupları ve Şii Afganlar olmak üzere, yüzlerce kişinin hayatını kaybettiği birçok bombalı ve silahlı taarruz düzenlendi.

Taliban idaresinin tedbirlerine karşın cuma namazları ve muharrem ayı etkinliklerinde Şii Afganları maksat alan IŞİD’ın, başşehir Kabil’de Çinlilerin işlettiği bir otel ve üniversite imtihanına hazırlanan genç Hazara kızlarına yönelik aksiyonları akıllarda kaldı.

Öte yandan, Taliban idaresine karşı savaşan kimi silahlı muhalif kümeler suikast ve hücumlar düzenliyor. Aksiyonlarda sivillerden fazla Taliban mensupları gaye alınıyor.

Taliban idaresi periyodunun en kıymetli gelişmelerinden biri de 31 Temmuz 2022’de Kabil’in merkezindeki bir meskene ABD’ye ilişkin İHA’larla düzenlenen akında El-Kaide Önderi Eymen ez-Zevahiri’nin öldürülmesiydi.

EKONOMİK VE İNSANİ SORUNLAR

Batılı devletler, Taliban’ın evvelki Afganistan hükümetiyle barışçıl yollarla, müzakereler aracılığıyla iktidarın ortağı olmasını istiyordu. Fakat müzakerelerin sonuçsuz kalması ve Taliban’ın iktidarı güç kullanarak ele geçirmesi bir manada Batı’nın tüm Afgan halkını cezalandırmasıyla sonuçlandı.

Taliban öncesi Afgan idaresinin bütçesinin üçte ikiden fazlasını fonlayan Batılılar, tüm yardımlarını kesti. Birçok memleketler arası kurum ve kuruluş ülkeden ayrıldı.

BM raporlarına nazaran, 2022 yılında yaklaşık 23 milyon Afgan insani yardıma muhtaçlık duyarken, bu sayı 2023’de 28 milyon beşere çıkmış durumda.

Taliban sonrası ülke iktisadı derin bir krize sürüklendi. Bankacılık sisteminde büyük aksaklıklar oldu, çok sayıda iş yeri kapandı. İşsizlik, fakirlik ve açlık alarm verici düzeylere ulaştı.

Benzer halde yetersiz beslenme, kızamık, çocuk felci üzere birçok hastalık artarken sıhhat kuruluşları da imkansızlıklarla boğuşuyor.

TALİBAN YER ALTI KAYNAKLARINI İKTİSADA KAZANDIRMAYA ÇALIŞIYOR

Taliban idaresiyle kamu kurumlarında yolsuzluk ve rüşvette hissedilir bir biçimde azaldı. Lakin bu durum ülke iktisadını içinde bulunduğu krizden çıkarmaya yetmedi. Bu nedenle Taliban idaresi, sık sık memleketler arası yatırımcılara Afganistan’daki madenleri işaret ediyor.

Ülkenin lityum, demir, kömür, bakır, altın, çinko, kurşun, doğal gaz ve petrol ile zümrüt, lacivert taşı, yakut üzere bedelli maden ve taş yatakları mevcut.

ABD Savunma Bakanlığı ve ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumuna nazaran, ülkedeki maden ve pahalı taş yataklarının pahası 1 trilyon dolar olarak varsayım ediliyor.

Madenler konusunda, Çinli şirketlerin ilgisi ön plana çıkıyor. Kelam konusu yatırımcılar Taliban mensuplarıyla birçok görüşmeler yaptı. Taliban’ın imzaladığı birinci muahede, Çinli şirket CAPEIC ile 2023 başlarında Amu Derya Havzası için oldu. Çinli şirketin yeni petrol kuyuları açması ve petrol üretimini artırması hedefleniyor.

KADIN VE KIZ ÇOCUKLARININ DURUMU

Pek çok ülke ve milletlerarası kurum, Afganistan’a hakim olmasının üzerinden geçen 2 yılda bayan ve kız çocuklarına getirilen engellemeler konusunda Taliban’a reaksiyon gösterdi.

Binlerce bayan gerek hükümet kurumları gerek özel daldaki işlerinden çıkarıldı ya da işten ayrılmaya zorlandı. Ülkede yalnızca hastaneler, okullar, emniyet üniteleri ve havaalanları üzere zarurî muhtaçlık duyulan alanlarda çok az sayıda bayan çalışabiliyor.

Ülkede, kızların ilkokul haricindeki kademelerde okula gitmesi de yasaklandı. Taliban, okulların İslami şartlara uygun hale getirildikten sonra açılacağını kaydetse de kelam konusu karara bir türlü varılamadı.

Önceki hükümette yer alan Bayan İşleri Bakanlığının yerine kurulan Yeterliliğe Davet ve Berbatlıktan Sakındırma Bakanlığı, vakitle bayanların özgürlüğüne yönelik kısıtlayıcı adımları hayata geçirdi.

Örtünmeleri zarurî hale getirilen bayanların, spor salonları, park ve bahçeler üzere toplumsal yerlere girmesi ve hem memleketler arası hem de mahallî sivil toplum kuruluşlarında (STK) çalışması yasaklandı. Son olarak da yakın vakitte kuaför salonları kapatıldı.

Öte yandan, medya alanında da büyük kısıtlamalar getirilerek tabir ve basın özgürlüğü sonlandırıldı. Yüzlerce medya organı kapanmak zorunda kaldı, binlerce basın işçisi işsiz kaldı. Afgan televizyonlarında dizi ve sinemaların yayınlanması da yasaklandı.

SINIR PROBLEMLERİ TAHLİL BEKLİYOR

Taliban güçleri gerek Pakistan gerekse İran hududunda, göçmenlerin geçişleri ve hudut uyuşmazlıkları nedeniyle bu ülkelerin hudut güçleriyle vakit zaman çatışıyor. Taliban güçleri ile İran ortasında en son mayısta çıkan çatışma, tansiyonu doruğa taşıdı.

Önceki Afganistan hükümeti tarafından da tanınmayan, Afganistan’ı Pakistan’dan ayıran Durand Sınırı ile ilgili halihazırda Taliban idaresi de net bir siyasete varmış değil.

Pakistanlı yetkililer, terör örgütü kabul ettikleri Pakistan Talibanı’nın Afganistan topraklarını kullandığını yineleyerek Kabil’deki Taliban idaresinin tedbir almasını istese de bir uzlaşma sağlanabilmiş değil.

Öte yandan, İran ile Afganistan ortasında Hilmend Irmağı üzerindeki suyun paylaşımına ait tansiyon de son devirde tırmandı.

TALİBAN İDARESİNİ TANIYAN ÜLKE OLMADI

Taliban yetkilileri, birinci günden itibaren, Afganistan topraklarının hiçbir ülke için tehdit oluşturmasına müsaade vermeyeceklerini, tüm ülkelerle güzel diplomatik alakalar geliştirmek istediklerini ve kurdukları idarenin Afganistan’daki tüm bölümleri kapsadığını savundu.

Başta Batılı olanlar olmak üzere birçok ülke, Taliban idaresini resmen tanımaları yahut düzgün bağlar geliştirmeleri için Afganistan’da tüm kısımları temsil eden kapsamlı bir hükümetin kurulmasını ve insan haklarına hürmet gösterilmesini koşul koştu.

Taliban, heyetler gönderdiği Norveç, İsviçre, Türkiye, Çin, Katar, Rusya, Pakistan ve Özbekistan üzere birçok ülkede diplomatik temaslarda bulunarak idaresinin resmen tanınmasını istedi.

Son olarak, Taliban süreksiz hükümetinin Dışişleri Bakan Vekili Emirhan Muttaki, Katar’ın başşehri Doha’da ABD’li yetkililer ile görüştü.

Taliban heyeti görüşmede, yaptırımların kaldırılmasını, mensuplarının BM kara listesinden çıkarılmasını, dondurulan rezervlerin hür bırakılmasını ve Afganistan hava alanı ihlallerinin durdurulmasını gündeme getirdi. ABD’li yetkililer ise bayan ve kızların durumu başta olmak üzere insan haklarına ve ülkedeki tutuklu ABD vatandaşlarının hür bırakılmasına öncelik verdi.

Ancak taraflar, kelam konusu bu hususlar hakkında şimdi somut bir adım atmış değil.

Gelinen noktada, Afganistan idaresinde ikinci yılını tamamlayan Taliban süreksiz hükümetini tanıyan ülke olmadı fakat Taliban yetkilileri çok sayıda ülke ile ağır diplomatik temaslarını sürdürüyor.

Afganistan’da Taliban idaresinin ikinci yılı geride kaldı yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Taliban idaresi altındaki Afganistan’da, iç ve dış otoritelerin üzerinde mutabık kaldığı en kıymetli olumlu gelişme, yaklaşık 40 yıldır süren çatışma periyodunun geride kalması ve ülke genelinde güvenlik alanında ilerlemeler kaydedilmesi oldu.

Herhangi bir kişi hala Afganistan’ın tüm vilayetlerine gece ve gündüz kara yahut hava yoluyla çarçabuk gidebiliyor. Lakin vakit zaman IŞİD, terör aksiyonlarıyla bu ortamı bozmaya çalışıyor.

IŞİD, son iki yılda başta Taliban mensupları ve Şii Afganlar olmak üzere, yüzlerce kişinin hayatını kaybettiği birçok bombalı ve silahlı hücum düzenlendi.

Taliban idaresinin tedbirlerine karşın cuma namazları ve muharrem ayı etkinliklerinde Şii Afganları amaç alan IŞİD’ın, başşehir Kabil’de Çinlilerin işlettiği bir otel ve üniversite imtihanına hazırlanan genç Hazara kızlarına yönelik aksiyonları akıllarda kaldı.

Öte yandan, Taliban idaresine karşı savaşan kimi silahlı muhalif kümeler suikast ve taarruzlar düzenliyor. Hareketlerde sivillerden fazla Taliban mensupları amaç alınıyor.

Taliban idaresi periyodunun en değerli gelişmelerinden biri de 31 Temmuz 2022’de Kabil’in merkezindeki bir meskene ABD’ye ilişkin İHA’larla düzenlenen atakta El-Kaide Önderi Eymen ez-Zevahiri’nin öldürülmesiydi.

EKONOMİK VE İNSANİ SORUNLAR

Batılı devletler, Taliban’ın evvelki Afganistan hükümetiyle barışçıl yollarla, müzakereler aracılığıyla iktidarın ortağı olmasını istiyordu. Lakin müzakerelerin sonuçsuz kalması ve Taliban’ın iktidarı güç kullanarak ele geçirmesi bir manada Batı’nın tüm Afgan halkını cezalandırmasıyla sonuçlandı.

Taliban öncesi Afgan idaresinin bütçesinin üçte ikiden fazlasını fonlayan Batılılar, tüm yardımlarını kesti. Birçok memleketler arası kurum ve kuruluş ülkeden ayrıldı.

BM raporlarına nazaran, 2022 yılında yaklaşık 23 milyon Afgan insani yardıma gereksinim duyarken, bu sayı 2023’de 28 milyon beşere çıkmış durumda.

Taliban sonrası ülke iktisadı derin bir krize sürüklendi. Bankacılık sisteminde büyük aksaklıklar oldu, çok sayıda iş yeri kapandı. İşsizlik, fakirlik ve açlık alarm verici düzeylere ulaştı.

Benzer formda yetersiz beslenme, kızamık, çocuk felci üzere birçok hastalık artarken sıhhat kuruluşları da imkansızlıklarla boğuşuyor.

TALİBAN YER ALTI KAYNAKLARINI İKTİSADA KAZANDIRMAYA ÇALIŞIYOR

Taliban idaresiyle kamu kurumlarında yolsuzluk ve rüşvette hissedilir bir biçimde azaldı. Fakat bu durum ülke iktisadını içinde bulunduğu krizden çıkarmaya yetmedi. Bu nedenle Taliban idaresi, sık sık memleketler arası yatırımcılara Afganistan’daki madenleri işaret ediyor.

Ülkenin lityum, demir, kömür, bakır, altın, çinko, kurşun, doğal gaz ve petrol ile zümrüt, lacivert taşı, yakut üzere bedelli maden ve taş yatakları mevcut.

ABD Savunma Bakanlığı ve ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumuna nazaran, ülkedeki maden ve pahalı taş yataklarının bedeli 1 trilyon dolar olarak varsayım ediliyor.

Madenler konusunda, Çinli şirketlerin ilgisi ön plana çıkıyor. Kelam konusu yatırımcılar Taliban mensuplarıyla birçok görüşmeler yaptı. Taliban’ın imzaladığı birinci muahede, Çinli şirket CAPEIC ile 2023 başlarında Amu Derya Havzası için oldu. Çinli şirketin yeni petrol kuyuları açması ve petrol üretimini artırması hedefleniyor.

KADIN VE KIZ ÇOCUKLARININ DURUMU

Pek çok ülke ve memleketler arası kurum, Afganistan’a hakim olmasının üzerinden geçen 2 yılda bayan ve kız çocuklarına getirilen engellemeler konusunda Taliban’a reaksiyon gösterdi.

Binlerce bayan gerek hükümet kurumları gerek özel bölümdeki işlerinden çıkarıldı ya da işten ayrılmaya zorlandı. Ülkede yalnızca hastaneler, okullar, emniyet üniteleri ve havaalanları üzere zarurî muhtaçlık duyulan alanlarda çok az sayıda bayan çalışabiliyor.

Ülkede, kızların ilkokul haricindeki kademelerde okula gitmesi de yasaklandı. Taliban, okulların İslami şartlara uygun hale getirildikten sonra açılacağını kaydetse de kelam konusu karara bir türlü varılamadı.

Önceki hükümette yer alan Bayan İşleri Bakanlığının yerine kurulan Güzelliğe Davet ve Berbatlıktan Sakındırma Bakanlığı, vakitle bayanların özgürlüğüne yönelik kısıtlayıcı adımları hayata geçirdi.

Örtünmeleri mecburî hale getirilen bayanların, spor salonları, park ve bahçeler üzere toplumsal yerlere girmesi ve hem memleketler arası hem de lokal sivil toplum kuruluşlarında (STK) çalışması yasaklandı. Son olarak da yakın vakitte kuaför salonları kapatıldı.

Öte yandan, medya alanında da büyük kısıtlamalar getirilerek söz ve basın özgürlüğü sonlandırıldı. Yüzlerce medya organı kapanmak zorunda kaldı, binlerce basın işçisi işsiz kaldı. Afgan televizyonlarında dizi ve sinemaların yayınlanması da yasaklandı.

SINIR MESELELERİ TAHLİL BEKLİYOR

Taliban güçleri gerek Pakistan gerekse İran hududunda, göçmenlerin geçişleri ve hudut uyuşmazlıkları nedeniyle bu ülkelerin hudut güçleriyle vakit zaman çatışıyor. Taliban güçleri ile İran ortasında en son mayısta çıkan çatışma, tansiyonu doruğa taşıdı.

Önceki Afganistan hükümeti tarafından da tanınmayan, Afganistan’ı Pakistan’dan ayıran Durand Sınırı ile ilgili halihazırda Taliban idaresi de net bir siyasete varmış değil.

Pakistanlı yetkililer, terör örgütü kabul ettikleri Pakistan Talibanı’nın Afganistan topraklarını kullandığını yineleyerek Kabil’deki Taliban idaresinin tedbir almasını istese de bir uzlaşma sağlanabilmiş değil.

Öte yandan, İran ile Afganistan ortasında Hilmend Irmağı üzerindeki suyun paylaşımına ait tansiyon de son periyotta tırmandı.

TALİBAN İDARESİNİ TANIYAN ÜLKE OLMADI

Taliban yetkilileri, birinci günden itibaren, Afganistan topraklarının hiçbir ülke için tehdit oluşturmasına müsaade vermeyeceklerini, tüm ülkelerle yeterli diplomatik bağlar geliştirmek istediklerini ve kurdukları idarenin Afganistan’daki tüm kısımları kapsadığını savundu.

Başta Batılı olanlar olmak üzere birçok ülke, Taliban idaresini resmen tanımaları yahut güzel alakalar geliştirmeleri için Afganistan’da tüm bölümleri temsil eden kapsamlı bir hükümetin kurulmasını ve insan haklarına hürmet gösterilmesini kaide koştu.

Taliban, heyetler gönderdiği Norveç, İsviçre, Türkiye, Çin, Katar, Rusya, Pakistan ve Özbekistan üzere birçok ülkede diplomatik temaslarda bulunarak idaresinin resmen tanınmasını istedi.

Son olarak, Taliban süreksiz hükümetinin Dışişleri Bakan Vekili Emirhan Muttaki, Katar’ın başşehri Doha’da ABD’li yetkililer ile görüştü.

Taliban heyeti görüşmede, yaptırımların kaldırılmasını, mensuplarının BM kara listesinden çıkarılmasını, dondurulan rezervlerin özgür bırakılmasını ve Afganistan hava alanı ihlallerinin durdurulmasını gündeme getirdi. ABD’li yetkililer ise bayan ve kızların durumu başta olmak üzere insan haklarına ve ülkedeki tutuklu ABD vatandaşlarının özgür bırakılmasına öncelik verdi.

Ancak taraflar, kelam konusu bu hususlar hakkında şimdi somut bir adım atmış değil.

Gelinen noktada, Afganistan idaresinde ikinci yılını tamamlayan Taliban süreksiz hükümetini tanıyan ülke olmadı lakin Taliban yetkilileri çok sayıda ülke ile ağır diplomatik temaslarını sürdürüyor.

Afganistan’da Taliban idaresinin ikinci yılı geride kaldı yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Taliban 2021’de iktidara gelmesinden bu yana, kamuya açık alanlarda müzik çalınması da dahil çok sayıda kısıtlama getirdi.

Afganistan Ulusal Müzik Enstitüsü’nün kurucusu Ahmad Sarmast, müzik aletlerinin yakılmasını “kültürel soykırım ve müzik vandalizmi” diye tanımladı.

Sarmast BBC’ye yaptığı açıklamada “Sanatsal özgürlük Afganistan halkından esirgeniyor…Herat’ta müzik aletlerinin yakılması, Afganistan’da Taliban iktidarında yaşanan kültürel soykırımın yalnızca küçük bir örneği” dedi.

İnternette yer alan fotoğraflarda, Herat’ta ateşe verilen enstrümanlar ortasında bir gitar, küçük bir org ve bir cins davul olan tabla görülüyor. Ayrıyeten amfiler ve hoparlörler de bulunuyor. Aletlerin birçok, kentteki düğün salonlarından toplanmıştı.

Afganistan’da Taliban’ın birinci iktidar devri olan 1990’lı yılların ortalarından 2001’e dek canlı müziğin yanı sıra televizyon ve radyo yasaklanmıştı.

Takip eden 20 yıl içinde Afgan müzik piyasası canlandı lakin Taliban’ın Ağustos 2021’de geri dönmesiyle çok sayıda müzisyen ülkeden kaçtı.

Hala ülkede yaşayan müzikçi ve müzisyenlerin de dayağa ve ayrımcılığa maruz kaldıkları belirtiliyor.

Taliban’ın sert tedbirlerinin büyük kısmı bayanları amaç aldı. Burka giyilmesi kaide koşulurken, 72 kilometreden uzun seyahatlerde yanlarında bir erkek akrabalarının olması kuralı getirildi.

Kadınların okullara, üniversitelere, spor salonlarına ve parklara girişi yasaklandı.

Taliban, İslami olmadığı savıyla ülkedeki tüm kuaförler ve hoşluk salonlarını da geçen hafta kapatmıştı.

Afganistan’da Taliban müzik aletlerini yaktı yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Taliban 2021’de iktidara gelmesinden bu yana, kamuya açık alanlarda müzik çalınması da dahil çok sayıda kısıtlama getirdi.

Afganistan Ulusal Müzik Enstitüsü’nün kurucusu Ahmad Sarmast, müzik aletlerinin yakılmasını “kültürel soykırım ve müzik vandalizmi” diye tanımladı.

Sarmast BBC’ye yaptığı açıklamada “Sanatsal özgürlük Afganistan halkından esirgeniyor…Herat’ta müzik aletlerinin yakılması, Afganistan’da Taliban iktidarında yaşanan kültürel soykırımın yalnızca küçük bir örneği” dedi.

İnternette yer alan fotoğraflarda, Herat’ta ateşe verilen enstrümanlar ortasında bir gitar, küçük bir org ve bir tıp davul olan tabla görülüyor. Ayrıyeten amfiler ve hoparlörler de bulunuyor. Aletlerin birçok, kentteki düğün salonlarından toplanmıştı.

Afganistan’da Taliban’ın birinci iktidar periyodu olan 1990’lı yılların ortalarından 2001’e dek canlı müziğin yanı sıra televizyon ve radyo yasaklanmıştı.

Takip eden 20 yıl içinde Afgan müzik piyasası canlandı lakin Taliban’ın Ağustos 2021’de geri dönmesiyle çok sayıda müzisyen ülkeden kaçtı.

Hala ülkede yaşayan müzikçi ve müzisyenlerin de dayağa ve ayrımcılığa maruz kaldıkları belirtiliyor.

Taliban’ın sert tedbirlerinin büyük kısmı bayanları maksat aldı. Burka giyilmesi kaide koşulurken, 72 kilometreden uzun seyahatlerde yanlarında bir erkek akrabalarının olması kuralı getirildi.

Kadınların okullara, üniversitelere, spor salonlarına ve parklara girişi yasaklandı.

Taliban, İslami olmadığı savıyla ülkedeki tüm kuaförler ve hoşluk salonlarını da geçen hafta kapatmıştı.

Afganistan’da Taliban müzik aletlerini yaktı yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Havalimanında yapılan hudut dışı süreçlerinin akabinde kaçak göçmenler, Ariana Afgan Havayolları’na ilişkin uçakla ülkelerine gönderildi. 

Afganistan asıllı 229 kaçak göçmen, ülkelerine gönderildi yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Ancak bir sorun yaşandı ve WhatsApp’ın ABD yaptırımları doğrultusunda Taliban hesabını devre dışı bıraktığı fark edildi.

25 yaşındaki İnkiyad, bağlantı kurmanın tek yolunun WhatsApp olduğunu ve kendisinin de uygulamaya erişiminin olmadığını açıkladı. New York Times, Taliban’ın Ağustos 2021’de iktidarı ele geçirmesinden bu yana İnkiyad’ı takip ediyordu.

GEÇİCİ YASAKLA İLGİLİ ŞİKAYETLER

İnkiyad bu bahiste şikayette bulunan tek isim değil. Çünkü son aylarda Taliban yetkilileri, polis ve askerler de WhatsApp hesaplarının engellendiğine yahut süreksiz olarak devre dışı bırakıldığına dair şikayetlerini lisana getirmişti. Bu sorunlar, iletileşme uygulamasının yeni oluşan Taliban hükümetinin bel kemiği olduğunu ortaya çıkardı. Ayrıyeten dünyanın en izole ülkelerinden birinin hükümetine uygulanan yaptırımların geniş kapsamlı sonuçlarını da gözler önüne sermiş oldu.

Şark’ul Avsat’ta yer alan New York Times’ın pazar günkü bir haberine nazaran, bu siyaset 20 yılı aşkın bir müddet evvel ABD’nin Taliban’a karşı yaptırımların belirlenmesinden bu yana uygulanıyor. Taliban isyancı bir hareket olduğunda bile engellemeler, uygulamayı kullanan kimi savaşçıların işlerini aksattı çünkü WhatsApp, sesli iletileşme özelliği aracılığıyla okuma yazma bilmeyen ve teknolojik becerilerden habersiz insanlara avantaj sağlıyordu.

Bu özellik sayesinde tek tuşla ileti gönderebiliyor, bildiri alabiliyor ve kumandanlarından gelen kelamlı talimatları dinleyebiliyorlardı.

WHATSAPP, TALIBAN BAĞLANTISININ MERKEZİNDE YER ALIYOR

Taliban’ın WhatsApp’a olan inancı, ABD liderliğindeki savaşın sona ermesiyle birlikte Afganistan’ın dört bir yanında akıllı telefon kullanımının yaygınlaşması ve 4G ağlarının güzelleştirilmesiyle son iki yılda genişledi.

Şarku’l Avsat’ın edindiği bilgilere nazaran Taliban ülke üzerindeki denetimini sağlamlaştırdıkça, idaresinin iç bürokrasisi daha organize bir hale geldi ve WhatsApp resmi bağlantısının merkezi bir bileşeni oldu.

Aynı halde devlet daireleri, çalışanlar ortasında bilgi yaymak için WhatsApp kümelerini kullanıyor. Çalışanlar, gazetecilere açıklama vermek ve resmi açıklamaları bakanlıklar ortasında ulaştırmak için WhatsApp kümelerini kullanıyor. Güvenlik güçleri ayrıyeten WhatsApp aracılığıyla IŞİD hücrelerine, cürüm kümelerine ve direniş savaşçılarına yönelik baskınları planlıyor ve koordine ediyor.

Afganistan’ın kuzeyindeki Bağlan vilayetindeki Taliban Polis Sözcüsü Şir Ahmed Burhani yaptığı açıklamada, “WhatsApp bizim için çok değerli. Bütün işlerim buna bağlı. Uygulama olmasaydı, idari ve yönetim dışı tüm işlerimiz felç olurdu” dedi.

Taliban’ın WhatsApp kullanımının savaş sırasında başladığını belirtmek gerekiyor. O devirde, uygulama dünya çapında popülerlik kazandı ve Afganistan’ın dört bir yanında baz istasyonu kuleleri açılmaya başladı. Bugün uzmanlar, Afganistan nüfusunun yaklaşık yüzde 70’inin cep telefonuna sahip olduğunu iddia ediyor. Afganlar, dünyadaki milyonlarca insan üzere, birbirleriyle ve dış dünyayla bağlantı kurmak için WhatsApp’ın suratına ve esnekliğine güveniyor.

Medyaya konuşmaya yetkisi olmadığı için gerçek ismini vermek istemeyen Taliban ordusunda bir kumandan olan Kanduzi, “WhatsApp uygulaması, e-posta yoluyla görüntü ve fotoğraf göndermenin emek ve vakit aldığı periyoda nazaran daha kolay bir araç” dedi.

Taliban iktidarı ele geçirdiğinden bu yana kümenin üyeleri ortasında WhatsApp’ın kullanımı ve erişilebilirliği arttı. Eski Taliban savaşçıları artık akıllı telefonlarını günün her saati kullanıyorlar ve Batılı güçlerin telefon sinyallerini onları izlemek yahut insansız hava aracı ataklarında gaye belirlemek için kullanmasından korkmuyorlar.

Binlerce eski savaşçı artık Taliban’ın denetimi altında olan büyük kentlerde polis ve asker olarak yeni konumlar alırken, uygun cep telefonu mağazalarına da erişim sağladı.

Öğleden sonra Kabil’in merkezindeki bir cep telefonu dükkanında, onlarca Taliban ögesi ahşap banklarda toplanmış hizmet numaralarının söylenmesini bekliyordu. Yeni hükümet, memura dönüşen Taliban savaşçılarının maaşlarını ödemeye başladığından beri, cep telefonu dükkanları yeni bir müşteri akışına şahit oldu ve birçok satıcı artık talebe ayak uyduramaz hale geldi. Afganistan genelinde dükkanlar, SIM kart sorunu olduğunu belirterek müşterilerden özür dilemek zorunda kaldı.

21 yaşındaki Muhammed Arif Omid bekleme odasında otururken bir elinde sırasının yazılı olduğu kağıt, başka elinde akıllı telefonuyla oynamaya devam etti. Aslen güneydeki Helmend vilayetinden olan Omid, birinci cep telefonunu yaklaşık dört yıl evvel satın aldığını anlattı.

Bununla ilgili olarak, Omid “Dağlarda yaşıyorduk ve kentlerdeki dükkanlara telefon yahut SIM kart almak için gidemezdik” açıklamasında bulundu. Bunun yerine, Taliban savaşçıları, kümenin denetimi altındaki kırsal kentlerde ikinci el satıcıların izini sürmek yahut onlar ismine almaları için bir akrabalarına para vermek zorunda kalıyordu. Omid artık ise olağanüstü bir akıllı telefona ve SIM karta sahip olmanın her zamankinden daha kolay olduğunu belirtti.

Ancak hesapları kapatmaya yönelik ‘kedi-fare’ oyunu Taliban yetkilileri için rahatsız edici bir hal aldı. Çünkü bu durum neredeyse her gün, hükümetin dünya sahnesinde dışlanmış hale geldiğinin bir hatırlatıcısı haline geldi.

Hiçbir yabancı hükümetin Afganistan’daki Taliban idaresini resmen tanımıyor. ABD hükümetinin Afganistan Merkez Bankası’na ilişkin milyarlarca dolarlık varlıkları dondurması Taliban iktisadını zora soktu. Ayrıyeten seyahat yasağı, Taliban başkanlarının yurt dışındaki birtakım ileri gelenlerle görüşmelerinin önünde pürüz oluşturdu.

Whatsapp’tan Taliban’a pürüz yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Oturumda okunan ve 290 milletvekilinden 200’ünün imzaladığı bildiride, Taliban’a Hilmend Irmağı üzerindeki suyun paylaşılmasını içeren muahedeyi yerine getirmesi daveti yapıldı.

İran’ın Hilmend Irmağı ve Hamun Sulak Alanı üzerindeki hakkına mani olunmasının “İran halkının haklarının ve memleketler arası hukukun ihlali” olduğu söz edilen bildiride, “İki kardeş ve komşu ülke ortasındaki esaslı ilgilerin daha fazla zedelenmemesi için Afganistan’ın yöneticilerinden uygunsuz ve diplomatik olmayan tavır yerine, aziz ülkemize bir an evvel suyu salmaları beklenmektedir” denildi.

Bildiride, Afganistan hududundaki Sistan-Beluçistan eyaletindeki “su krizine” vurgu yapılarak, “Üç ay içinde bölgeye su ulaşmazsa ülkenin doğusunda bir insani felaketle karşı karşıya kalacağız” ikazında bulunuldu.

Öte yandan İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Nasır Kenani, dün düzenlediği basın toplantısında, bahisle ilgili Taliban yetkilileriyle görüşmelerde Afgan tarafının olumlu ve yeni adımlar atması ve gerekli teknik önlemleri almasının kararlaştırıldığını söz etti.

SU KRİZİ

Afganistan ile İran ortasında bulunan Hilmend Su Yolu üzerindeki su sorunu 1973’te varılan mutabakatla tahlile kavuşmuştu.

Anlaşmaya nazaran, Afganistan su yolundan İran’a “normal koşullarda” saniyede 26 metreküp su vermeyi taahhüt etmişti. Bunun 22 metreküpü, “İran’ın su hakkı” olarak tanımlanırken, 4 metreküpü ise Afganistan’ın İran’a yönelik “iyi niyet göstergesi” olarak belirlenmişti. Buna karşın muahedede, kuraklık periyotlarında İran’a akan suyun saniyede 26 metreküpün altında olabileceği de belirtilmişti.

Son yıllarda Afganistan’da yaşanan kuraklık nedeniyle İran’a akan su ölçüsünün azalması, Tahran idaresini rahatsız etmeye başlamıştı. Sık sık kurak periyotlar geçiren iki ülke, 1973’te imzalanan muahedeye bağlı olduklarını söz etmelerine karşın su sorunu nedeniyle karşı karşıya geliyor.

Taliban idaresi, bölgedeki kuraklık nedeniyle Hilmend Irmağı üzerindeki Keceki Barajı’nda su olmadığını, münasebetiyle İran tarafına su ulaşmadığını savunurken İran ise teknik bir heyetin barajı ziyaret ederek bu durumu teyit etmesi gerektiğini söz ediyor. Taliban ise buna karşı çıkıyor.

İran Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi 18 Mayıs’ta Sistan-Beluçistan eyaletini ziyaretinde bahisle ilgili açıklamasında, “Uzmanlarımız su kıtlığını teyit ederse söyleyecek bir şeyimiz yok; aksi takdirde halkımızın haklarının çiğnenmesine müsaade vermeyeceğiz. Afganistan’daki yöneticileri İran’ın su hakkını derhal vermeleri konusunda uyarıyorum” tabirlerini kullanmıştı.

İran-Taliban ortasındaki su krizi münasebetleri geriyor yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Yakalanan sistemsiz göçmenlerin, charter seferleri (özel uçuş) ve tarifeli uçuşlarla hudut dışı edildiği belirtildi.

Avrupa ortalamasına nazaran , Türkiye’deki sınır dışı düzeneğinin, çok daha üstünde bir muvaffakiyetle gerçekleştirildiği kaydedilerek, “Yılbaşından bu yana Afganistan’a 28’inci charter seferi Ankara’dan gerçekleştirilmiştir. İstanbul ve Kocaeli Vilayet Göç Yönetimi Müdürlüklerine bağlı geri gönderme merkezlerinde, idari nezaret altında tutulan Afganistan asıllı 136 sistemsiz göçmen, Esenboğa Havalimanı’na getirilerek, kolluk ünitelerinin nezaretinde güvenlik noktasından geçirilmesinin akabinde Afganistan Hava Yolları’na ilişkin uçakla ülkelerine gönderilmiştir” denildi.

13 BİN 725 AFGAN GÖNDERİLDİ

Böylece bu yıl Afganistan’a düzenlenen 28 charter seferi ile 4 bin 550 ve tarifeli uçuşla 9 bin 175 olmak üzere toplam 13 bin 725 Afganistan vatandaşının ülkesine döndüğünün kaydedildiği açıklamada; yılbaşından itibaren tüm uyruklardan hudut dışı edilen sistemsiz göçmen sayısının ise, geçen yılın birebir periyoduna nazaran yüzde 29 artış göstererek 42 bin 685’e ulaştığı aktarıldı. 

Göç Yönetimi: 42 bin 685 sistemsiz göçmen hudut dışı edildi yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Mesele şu; Afganistan’daki iki ülkeyi birbirine bağlayan Helmand Irmağı’ndan İran’ın doğu bölgesine su akışı problemli. Doğu bölgesinde önemli bir kuraklık var bu ortada. Irmağın ağzı, çatışmaların yaşandığı güneybatı Afganistan ile güneydoğu İran ortasındaki hudut boyunca uzanıyor. Yani epey değerli bir doğal hudut durumunda. Su, dünyanın bir çok bölgesinde olduğu üzere burada da önemli bir gerginlik konusu.

Onaylanmamış su anlaşması

Helmand Irmağı hem Afganistan hem de İran için değerli bir su kaynağı. İçme suyu, balıkçılık, sulama için olmazsa olmaz durumda. Bu nedenle iki ülke 1973 yılında su kaynaklarının paylaşımına ait olarak Helmand Irmağı Anlaşması’nı imzalamıştı. Lakin bu mutabakat hiçbir vakit onaylanmamıştır. Bu da Helmand’ın sularını İran ile Afganistan ortasında bir çekişme konusu haline getirdi doğal olarak.

Bu mutabakata nazaran Afganistan İran’a saniyede ortalama 22 metreküp suyun yanısıra “iyi niyet ve kardeşlik ilişkileri” uyarınca saniyede 4 metreküp ek su vermek durumunda. Muahede ayrıyeten, mutabakatın kararlarını uygulamak üzere bir Helmand Kurulu kurulmasını da içeriyordu. Fakat 2021’den bu yana iki ülke ortasında su hakları, uyuşturucu kaçakçılığı, silahlı kümelerin varlığı üzere çeşitli faktörlerin neden olduğu bir dizi hudut çatışması yaşanıyor.

Barajlar su değil sorun biriktiriyor

Helmand ırmağı boyunca Afganistan’ın inşa etmeyi düşündüğü barajlar da problemleri daha da içinden çıkılmaz hale getirecek natürel. Afganistan’ın batısındaki Farah vilayetinde inşa edilen Baksh Abad barajı hidroelektrik güç üretimine, 100 hektardan fazla arazinin sulanmasına, yolların geliştirilmesine nihayet istihdamın yaratılmasına oldukça yardımcı olacak lakin bubaraj birebir vakitte Afganistan’a İran’a su akışını kesme fırsatı da verecek. Bu İran’da kuraklıklara yol açabilecek bir gelişme.

Zaten daha evvel yapılan bir baraj yüzünden problemler yaşanıyor. Afganistan’ın Chahar Burjak bölgesindeki Kemal Han Barajı 2021 yılında açıldığından beri yani. Kuraklıkla boğuşan İran bu baraja sulak alanları besleyen su kaynağını kesintiye uğratacağını argüman ederek yıllardır karşı.

Çatışmanın başka nedenleri

Yaşanan son çatışma dahil iki ülke ortasındaki gerginliğin nedeninin yalnızca su paylaşımı olduğu söylenemez. Uyuşturucu kaçakçılığı da kıymetli bir etken. Biliniyor, Afganistan dünyanın en büyük afyon üreticisi. Üretilen afyonun büyük bir kısmı İran üzerinden kaçırılıyor. İran, Afganistan’ı uyuşturucu kaçakçılığını durdurmak için gereğince gayret göstermemekle suçluyor. Tansiyonun bir nedeni de bu.

İki ülke de topraklarında silahlı kümeleri barındırıyor. Bu da sır değil alışılmış. Her iki ülkede atak gerçekleştiren kümeler bunlar. Hasebiyle birbirlerine yapılan taarruzları önlememekle suçluyorlar birbirini.

İran-Afganistan tansiyonunu arttıran nedenlerden biri de Afganistan’daki mevcut siyasi durumun meçhullüğü doğal. Taliban’ın iktidara geri döndü lakin bu beraberinde bir dizi belirsizlik getirdi. Bu, iki ülke ortasındaki sıkıntıların tahlilini zorlaştıran bir durum. Afganistan’da birtakım toplumsal medya hesaplarında Savunma Bakanı Molla Mehmet Yakup’u İran’a karşı durmaya çağıran Taliban yanlısı iletilerin varlığı da tasayı arttırıyor. Bu ortada Yakup, Taliban’ın kurucusu Muhammed Ömer’in oğlu.

ABD’nin de parmağı olabilir

Bizdeki kimi şaşkınların Taliban’ı antiamerikan ya da antiemperyalist göstermelerine aldırmayın. Taliban’ın bu türlü bir kaygısı yok. Hatta Taliban ABD‘nin bölgedeki kirli işlerini üstlenmiş durumda. Onu İran’a saldırtan da tahminen de ABD’dir. Şundan; ABD ülkeden çekilirken tüm kıymetli, savaş silahlarını Taliban’ın eline bıraktı. Uzun vakit savaş yuürütebilecek silahlar bunlar. ABD’nin onları ülkeden çıkaramadığı için bıraktığına kimse inanamaz. Bunlar başta Taliban olmak üzere bir çok Afganlı gruplarca kullanılıyor. Hesap kitap yapmadan Afganistandan çekilmezdi ABD. Hakikat, bölgede de Afganistan’da da hegemonyasını yitirdi lakin büsbütün uzaklaştığı argüman edilemez.

ABD’nin İran’ı bir çatışmaya çekmesi için Taliban epey uygun bir araçtır.

Ne de olsa kuruluşunda büyük katkısı (!) olmuştur.

ABD’yi mi kıracak Taliban?

Yalnızca su yüzünden değil… Taliban – İran çatışmasının nedenleri yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.