Modern tarihin en kıymetli tüzel metinleri ortasında yer alan bu antlaşma, Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucu muahedesi olarak kabul ediliyor.

Lozan Antlaşması’na dair kıymetli birtakım bahis başlıklarını derledik:

Kurtuluş Savaşı’nın sonlarında Ankara hükümetinin Büyük Taarruz’dan zafer elde etmesinin akabinde 11 Ekim 1922’de Mudanya Ateşkes Antlaşması imzalandı. Antlaşmaya Ankara’da bulunan Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) hükümeti, İngiltere, Fransa ve İtalya imza koydu.

Bu antlaşmanın akabinde Ankara hükümeti, Ekim 1922’de toplanacak olan barış konferansına davet edildi. Yazılan mektupta, Lozan’da toplanacak olan konferansın maksadı “Doğu’da savaşa son verecek bir antlaşmanın” yapılması olarak tanımlandı.

Konferansa Ankara hükümeti ile birlikte İstanbul’daki saltanat idaresinin de temsilcileri davet edilmişti. Bunun üzerine, TBMM, 1 Kasım 1922’deki oturumunda saltanatı kaldırma kararı aldı. Ankara hükümeti Lozan’a İsmet İnönü önderliğindeki heyetle katıldı.

İlk tıp görüşmeler, Musul’un statüsü ve kapitülasyonların durumu üzere birtakım mevzularda yaşanan tıkanıklığın aşılamaması nedeniyle başarısızlıkla sonuçlandı.

Şubat 1923’te ise ikinci çeşit görüşmeler başladı. Bu kere görüşmelerde sonuç sağlandı ve 24 Temmuz 1923 tarihinde antlaşma imzalandı.

Antlaşmaya TBMM hükümetinin yanı sıra İngiltere, Fransa, İtalya, Japonya, Yunanistan, Romanya ve ilerleyen yıllarda kurulacak olan Yugoslavya’nın temelini oluşturan Sırp, Hırvat ve Sloven Krallığı imza attı.

Tüm tarafların kendi iç onay süreçlerini tamamladığını bildirmesiyle birlikte antlaşma 6 Ağustos 1924’te yürürlüğe girdi.

Lozan’ın 2023 yılında geçersiz olacağı tarafında birtakım savlar vakit zaman ortaya atılıyor. Lakin Lozan, müddeti olmayan, kalıcı milletlerarası mutabakatlar ortasında yer alıyor.

ANTLAŞMANIN KIYMETİ NE?

Lozan, Birinci Dünya Savaşı’nın akabinde İstanbul’daki Osmanlı idaresinden bağımsız olarak Ankara’da kurulan hükümetin memleketler arası meşruiyet kazandığı muahede olarak görülüyor.

Bunun da ötesinde, Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucu mutabakatı olarak kabul ediliyor.

Lozan Antlaşması ile Türkiye’nin bugünkü sonları büyük oranda çizilmiş oldu. Osmanlı İmparatorluğu vaktinde Batılı devletlere verilen ekonomik imtiyazlar, yani kapitülasyonlar da büsbütün kaldırıldı.

Lozan Antlaşması, azınlık haklarıyla ilgili de düzenlemeler getirdi. Buna nazaran, Türkiye’de yaşayan gayrimüslimler azınlık olarak tanımlandı. Ayrıyeten, Batı Trakya’daki Türk toplumuna da “azınlık” statüsü verildi.

Lozan’ın bir başka değerli sonucu da Ege Denizi ve buradaki adaların aidiyeti ile ilgili yapılan düzenlemeler oldu. Türkiye, ortalarında Midilli, Sakız ve Sisam’ın da olduğu kimi adaları Yunanistan’a veren 1913 tarihli antlaşmaları kabul etti ve 12 ada üzerindeki haklarından da feragat etti. Bununla birlikte Bozcaada ve Gökçeada’nın denetimi Türkiye’ye bırakıldı.

Bu antlaşma, Türkiye için olduğu kadar Yunanistan için de değer taşıyor. Lozan, Yunanistan Dışişleri Bakanlığı’nın internet sitesinde yer alan “Yunanistan ile ilgili esas milletlerarası antlaşmalar” listesinde bulunan 11 mutabakat ortasında yer alıyor. Yunanistan için Lozan, hudutlar konusundaki mevcut statükonun korunmasının anahtarını elinde tutuyor.

GÜNCEL TARTIŞMALAR

Lozan Antlaşması, geçtiğimiz yıllarda hükümetin ve Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın gündemindeydi.

Cumhurbaşkanı Erdoğan, Lozan Antlaşması’nın kimi koşullarıyla ilgili rahatsızlığını bir müddettir lisana getiriyor.

Erdoğan, Eylül 2016’da yaptığı konuşmada, “1923’te Lozan’ı bize razı ettiler. Birileri de bize Lozan’ı zafer diye yutturmaya çalıştılar. Her şey ortada. Bağırsan sesinin duyulacağı adaları biz Lozan’da verdik” dedi.

2020’deki Atina ziyaretinde ise Erdoğan, “Peki, Lozan yalnızca Ege’yi mi kapsıyor? Ege’nin dışında Lozan’la ilgili hiçbir şey yok mu? Batı Trakya’daki azınlıkların hukuku yok mu? Artık buradaki azınlıkların hukukunu bu mutabakatla biz nasıl teminat altına alacağız?” dedi.

Erdoğan’ın bu değerlendirmelerinde bahsettiği hususlar ortasında Lozan’ın Batı Trakya’daki Türk azınlık ile Ege Denizi’ndeki adalarla ilgili düzenlemeleri ve adalarla kontaklı olarak Ege Denizi’nde ortaya çıkan sıkıntılar yer alıyor.

EGE DENİZİ’NDEKİ SORUNLAR

Ege Denizi ile ilgili sıkıntıların başında karasuları ve kıta sahanlığı geliyor.

Türkiye, Ege Denizi’nde karasularının genişliğinin 6 mil olduğunu söylüyor. Yunanistan ise memleketler arası deniz hukuku kapsamında bunu 12 mile kadar çıkarma hakkı bulunduğunu savunuyor.

Türkiye, Yunanistan’ın karasularını 12 mile çıkarmasının “Ege Denizi’ndeki çıkar istikrarlarını Türkiye’nin aleyhine orantısız bir biçimde değiştireceğini” söylüyor.

Ege Denizi’nde kıta sahanlığının sonları ise belirlenmiş değil.

Türkiye ayrıyeten Yunanistan’ı Ege Denizi’nin doğusundaki adaların “silahsızlandırılmış statüsüne” karşıt davranarak Lozan Antlaşması ve başka ilgili memleketler arası hukuk düzenlemelerini ihlal etmekle suçluyor.

TÜRKİYE’NIN BATI TRAKYA İLE İLGİLİ TALEBI NE?

Batı Trakya olarak isimlendirilen bölge, Gümülcine, İskeçe ve Dedeağaç kentlerini kapsıyor. Burada yaklaşık 150 bin civarında Müslüman Türk azınlık yaşıyor.

Türkiye açısından buradaki kahrın temelinde başmüftülüğün durumu yatıyor.

Türkiye, Lozan da dahil bu mevzuyu içeren memleketler arası antlaşmalara nazaran başmüftünün yetki alanı içindeki Müslümanların oylarıyla seçilmesi gerektiğini savunuyor.

Ancak, Yunanistan 1985 yılına kadar seçim sistemini uygulamış olsa da bu tarihten sonra başmüftüyü atamaya başladı.

Getty Images Türkiye, Batı Trakya’da başmüftünün seçimle değil, atanarak gelmesine reaksiyon gösteriyor

Yunanistan’ın bu hususlardaki resmi görüşü ne?

Yunanistan, geçtiğimiz yıllarda Türkiye’nin Lozan Antlaşması’yla ilgili güncelleme taleplerine reaksiyon gösterdi.

Yunan hükümeti, sonlardaki mevcut durumun teminatı olarak gördüğü bu antlaşmayı “müzakere edilemez” olarak görüyor.

Lozan ile ilgili tartışmalar son periyotta artmış olmasına rağmen Yunanistan, Türkiye’yi 50 yıla yakın bir vakittir hudutları değiştirmek istemekle suçluyor.

Yunanistan, Türkiye’nin 1970’li yıllardan bu yana sonlarla ilgili mevcut statükoyu değiştirmeyi hedefleyen adımlar attığını söylüyor.

Yunanistan Dışişleri Bakanlığı’nın internet sitesinde, “1970’li yılların başında Türkiye, Yunanistan egemenliği, egemenlik hakları ve yetki alanlarına yönelik tartışma yaratan ve hak tezinde bulunan sistematik bir siyaset başlatmıştır” deniliyor.

Yunanistan, Türkiye’nin bu siyasetinin “içlerinde en değerlisi Lozan Antlaşması olmak üzere memleketler arası antlaşmalar tarafından sağlanan topraklarla ilgili statükoyu değiştirmeyi” amaçladığını öne sürüyor.

Yunanistan ayrıyeten, Ege Denizi ile ilgili kendisi açısından tahlilsiz kalan tek mevzunun kıta sahanlığı problemi olduğunu ve bunun da başta deniz hukuku olmak üzere milletlerarası düzenlemelere uygun bir formda çözülmesi gerektiğini söylüyor.

Azınlıklarla ilgili olarak ise Yunan Dışişleri Bakanlığı’nın internet sitesinde Türkiye ile münasebetlere dair bilgi notunda, “Türkiye’deki Rum azınlık ve Ekümenik Patrikhane ile ilgili son vakitlerde yanlışsız tarafta atılmış olan adımlara karşın, hala Ankara çağdışı kalan karşılıklılık mantığına nazaran davranmaktadır. Türkiye, bilhassa insan hakları ve dini özgürlükler (Heybeliada Ruhban Okulu’nun yine açılması gibi) konusundaki yükümlülüklerini yanlış bir yaklaşımla Batı Trakya’daki Yunan vatandaşı Müslümanlara yönelik siyasetiyle ilişkilendirmeye devam etmektedir” deniliyor.

Lozan Antlaşması’nın 100. yılı: Kimler tarafından imzalandı, ehemmiyeti ne? yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

ÇELENK BIRAKILACAK

Ankara’da anma programları bugün başlıyor. 11.30’da Anıtkabir ziyareti düzenlenecek aktiflikte İnönü Vakfı Lider Yardımcısı Bilgehan, Anıtkabir’i ziyaret ederek Atatürk ve İnönü mozolelerine çelenk bırakacak. Ankara’daki ADD Genel Merkezi’nde, saat 16.30’da, Bilgehan ile Doç. Dr. Mehmet Balyemez’in konuşmacı olacağı panel düzenlenecek. Etkinlikler, Çankaya’daki İsmet İnönü Parkı’ndaki programla tamamlanacak.

Çankaya Belediyesi, İnönü Vakfı ve Sevda Cenap And Vakfı işbirliği ile İsmet İnönü Parkı’nda saat 20.30’da, “Lozan Barış Antlaşması 100. Yıl Kutlama Programı” düzenlenecek. Şef Tayfun Ünver idaresinde koro konseri ile program sona erecek.

BİR HAFTALIK KUTLAMA PROGRAMI

İzmir’de ise Lozan’ın 100’üncü yıldönümü bir hafta süren etkinliklerle kutlanacak. Evvelki gün gençlik kampıyla başlayan etkinlikler, bugün Vasıf Çınar Bulvarı’nda “100. Yılında Lozan ve Tarihi Süreçteki Yeri” standıyla sürecek. 30 Ağustos’a kadar açık kalacak 40 panoluk stant, bağımsızlık coşkusunu sokağa taşıyacak. Ayrıyeten, bugün Kültür Park’ın Lozan girişindeki Atatürk-İsmet İnönü heykelinin önüne çelenk koyulacak. Akabinde “Lozan Antlaşması Yeni Yüzyılına Girerken” başlıklı panel için İzmir Büyükşehir Belediyesi Kent Tiyatroları İsmet İnönü Sahnesi’ne geçilecek.

‘ZAFERİN ÖYKÜSÜ’

Konak’ta Sahne Tozu Tiyatrosu Haldun Dormen Sahnesi’nde gazetemizin muharriri Ataol Behramoğlu’nun kaleme aldığı “Lozan” isimli tiyatro oyunu, İzmir Büyükşehir Belediyesi’nin yapımıyla tekrar hayat bulacak. 27 Temmuz Perşembe günü ise Ahmet Piriştina Kent Arşivi ve Müzesi’nin bahçesinde “Yüz Yıl Evvel Yüz Yıl Sonra Lozan: Bir Diplomatik Zaferin Öyküsü” başlıklı söyleşi yapılacak.

İNÖNÜ VAKFI ARŞİVİNDEKİ LOZAN ANTLAŞMASI DOKÜMANLARINI HALKA AÇTI

İnönü Vakfı tarafından Lozan Antlaşması’nın 100. yılı vesilesiyle vakfın arşivinde bulunan Lozan ile ilgili tüm evrak, fotoğraf ve görüntülerin, araştırmacıların çalışmalarına dayanak olmak için “lozanantlasmasi.com” adresine yüklenerek halka açıldığı bildirildi. Sitede, İsmet Paşa ve Lozan heyeti ile Lozan Antlaşması’na imza atıldığı ana ilişkin fotoğrafların da yer aldığı tarihi evraklar üzere detaylar da yer alıyor.

BOMONTİADA’DA ‘BARIŞ YÜZYILI’ SERGİSİ

Türk milleti için “siyasal bir zafer” olarak tanımlanan Lozan Antlaşması, 100’üncü yılında İstanbul’un çeşitli yerlerinde kutlanıyor. Heybeliada’da İnönü Müze Evi’nde “Lozan Barış Konferansı ve Antlaşması 100. Yıl” isimli söyleşi bugün İnönü Müze Evi’nde yapılacak.

Lozan Antlaşması’nın 100. yıldönümüne özel “Barış Yüzyılı” isimli stant ve panel Şişli Belediyesi mesken sahipliğinde Bomontiada’da olacak. Bomontiada Galeri’de düzenlenen stant 25 Temmuz-15 Ağustos tarihleri ortasında ziyaretçilere açılacak.

Lozan Antlaşması’nın 100. yılı coşkuyla kutlanacak yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

ADD’DEN PANEL

Ayrıca Lozan’ın 100. yılı kutlamaları kapsamında Atatürkçü Fikir Derneği ve İnönü Vakfı, ADD Genel Merkezi’nde panel düzenleyecek. Panelde, İnönü Vakfı Lider Yardımcısı Gülsün Bilgehan ve Doç. Dr. Mehmet Balyemez konuşma yapacak. Panel, 24 Temmuz saat 16.30’da ADD Genel Merkezi’nde düzenlenecek.

Lozan Antlaşması’nın 100. yılı kutlanacak yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Sitede yer alan bilgilere nazaran, İnönü Vakfı arşiv sisteminde, evraklar, fotoğraflar, kitaplar, karikatürler, görüntüler, mecmualar ve gazete örnekleri bulunuyor.

TAMAMINA YAKINI ORİJİNAL

Belge arşivinde, tamamına yakını yepyeni ve tek nüsha olan mektuplar, telgraflar, faturalar ve raporlar üzere evraklar bulunuyor. Evraklardaki, Arap harfi olanlar Latin harfine, Almanca, Fransızca, İngilizce ve başka lisanlarda olanların ise değerli kısmı Türkçeye çevrilerek siteye konuldu.

İMZA ATILDIĞI ANA İLİŞKİN FOTOĞRAF DA YER ALIYOR

Sitede, İsmet Paşa ve Lozan heyeti ile Lozan Antlaşması’na imza atıldığı ana ilişkin fotoğrafların da yer aldığı tarihi evraklar ortasında, Mevhibe İnönü’nün Lozan’a gitmeden evvel pasaportu için çektirdiği vesikalığı, konferansa giden birinci heyetin toplu pozu, İsmet Paşa’nın konferansta kullandığı kartviziti, antlaşmayı imzaladığı kalem ve mührü, Lozan dönüşünde, Ankara Garı’nda Atatürk ve Latife hanım tarafından karşılanma anı üzere detaylar da yer alıyor.

Dünya ve Türkiye’den ünlü karikatüristlerin Lozan Antlaşması periyodunda İsmet İnönü ile ilgili çizdikleri karikatürler de sitede bulunuyor.

Vakıftan yapılan açıklamada ayrıyeten, 100. yıl kutlama programı kapsamındaki başka çalışmalara yer verildi. Buna nazaran Birinci Dünya Savaşı’nın sonunda imzalanan ve bugüne kadar geçerliliğini koruyan tek mutabakat Lozan’ın öyküsü, “Lozan 1923 Olmak ya da Olmamak” ismiyle belgeselleştirildi.

Yönetmenliğini Kerime Senyücel’in yaptığı belgeselde, Lozan Delegasyonu Lideri Dışişleri Bakanı İsmet İnönü’nün anıları temel alınarak, değişik ülke ve kurum arşivlerinden elde edilen evraklarla Lozan’ı, Prof. Dr. İlber Ortaylı, Prof. Dr. Bilsay Kuruç ve Prof. Dr. Seçil Akgün anlattı, belgeselin özgün müziğini Derya Köroğlu yaptı.

Devlet sanatkarı ve orkestra şefi Gürer Aykal da Lozan Barış Antlaşması’nın 100’üncü yılı için bir marş besteledi, kelamlarını Anayasa Mahkemesi Onursal Lideri Yekta Güngör Özden’in yazdığı marşı Kübra Şenyaylar şefliğinde Koro İstanbul seslendirdi. Ayrıyeten, Cumhuriyet Yayınlarınca “100. Yılında Lozan’ın Önemi” isimli kitap da yayımlandı.

Vakıf arşivini açtı: Lozan Antlaşması’nın tüm dokümanları internette yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.