Obezite periyodundaki gebelik esnasında anne adayına ve bebeklere sıhhat problemleri yaşatabileceğini belirten Genel Cerrahi ve Obezite Cerrahisi Uzmanı Doç.Dr. Muhammed Raşid Aykota, gebelik diyabeti (gestasyonel diyabet), plasenta previa (plasenta rahim ağzının önünde yer alması), Plasenta abrupya (plasenta ani olarak ayrılması), pre-eklampsi (gebelik esnasında yükselmiş tansiyon ve proteinli idrar), doğum yükü yüksek bebek, C-seksiyon doğum, uyku apnesi, postpartum depresyonuna sebep olması ihtimaline rağmen hamileleri uyardı.

Ayrıca obezite gebelikte bebeklerin doğum sonrası sıhhat sıkıntılarına da yol açabileceğini söyleyen Aykota, bu problemler ortasında bebeklerin obez olması, tip 2 diyabet, kardiyovasküler hastalıklar ve nefropatiler (böbrek hastalıkları) üzere sıkıntılar olabileceğini söyledi.

ZAYIFLMAK GEBELİK BAHTINI ARTTIRIYOR

Obezite Cerrahisinin gebelik açısından da değerli olduğunu, diyabetin nizama girerek doğurganlığı artırdığını belirten Genel Cerrahi ve Obezite Cerrahisi Uzmanı Doç.Dr. Muhammed Raşid Aykota, obezite cerrahisi sonrası, kilo kaybı, hormonların düzelmesi, insülin direncinin kaybolması, diyabetin denetim altın alınması üzere faktörler nedeniyle doğurganlıkta artış olabileceğini söyledi.

Obezite Cerrahisi’nin akabinde doğurganlığın artması nedeniyle korunma yollarına başvurulması gerektiğini belirten Hekim Aykota, “Özellikle, cerrahi sonrası kilo kaybının stabil hale geldiğinin görülmesi ve cerrahi sonrası en az 6 ay ila 1 yıl beklemeleri önerilir. Cerrahi sonrası doğurganlık arttığı için korunma prosedürleri hakkında bilgi sahibi olmalısınız. Ayrıyeten, obezite cerrahisi sonrası takip ve denetimlerinizi sistemli yaptırmalıs ve taburculuk sonrası tekliflere dikkat etmelisiniz” biçiminde konuştu.

Obezite gebelik, bebeklerde sıhhat sıkıntısına yol açabiliyor yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Türkiye’de ise her yıl doğan 1 milyon 300 bin bebeğin 2 bini işitme kaybı ile dünyaya geliyor. Yenidoğan bebeklerde işitme kayıplarının önlenebilmesi ve bebeğin hem fizikî hem de ruhsal gelişim sürecinin olumsuz etkilenmemesi için doğum sonrası yapılan yenidoğan işitme testi büyük kıymet kazanıyor.,

Yeni doğan bebeğin doğumdan çabucak sonra yapılan işitme değerlendirmesi testinin sonucu ‘geçer’ olsa dahi ilerleyen aylarda da bebeğin gözlemlenmeye devam edilmesi gerektiğini belirten Kulak Burun Boğaz Hastalıkları Uzmanı Dr. Mustafa Kemal Olgun, “Bebek, 3 ay içinde ebeveyn sesine, 6 ay içinde karşılık seslerine yönelmelidir. 12. ayda ise birkaç söz de olsa ‘’anne-baba’’ üzere sözleri çıkarabilmelidir. Aksi durumlarda vakit kaybedilmeden bir uzmana danışılması gerekir” diye konuştu.

“ERKEK BEBEKLERDE GENETİK GEÇİŞ DAHA FAZLA”

Özellikle erkek bebeklerde işitme sıkıntılarında genetik geçişin daha sık görüldüğünü ve sorunun Down sendromu, Usher, Alport üzere sendromlarla ahenk içinde olabildiğini söz eden Olgun, “Genetik olmayan işitme sıkıntıları ise gebelik diyabeti, birtakım enfeksiyonlar, RH uyuşmazlığı, alkol-ilaç kullanımı üzere nedenlere bağlı olabilir” dedi.

“GENİZ ETİ VE ADENOİD DOKU BÜYÜMESİNİ ETKİLİYOR”

Bebeklikten çocukluk çağına geçilen devirlerde ise en sık rastlanan sıkıntıların ‘orta kulak iltihabı yahut orta kulakta sıvı toplanması’ ile ortaya çıktığını kaydeden Olgun, “İşitme kaybı sıkıntısının ortaya çıkmasının nedenleri ortasında en sık rastlanan geniz eti ya da adenoid doku büyümesi ile oluşan östaki tıkanıklığıdır. Östaki yolu, burnun art bölgesi ve orta kulak ortasında olup, orta kulağın havalanmasını sağlar. Buradaki tıkanıklık işitme azalmasına yol açabilir” diyerek başka öne çıkan nedenlerin ise baş travması yahut birtakım viral enfeksiyonlar olduğuna dikkat çekti.

“ERKEN TEŞHİS ÇOK ÖNEMLİ”

İşitme işlevi sağlanamayan bebeklerin konuşmayı da öğrenemeyeceklerini aktaran Olgun, “Yenidoğan bebeklerde işitme kayıplarının önlenmesi ve bebeğin hem fizikî hem de ruhsal gelişim sürecinin olumsuz etkilenmesinin önüne geçmede büyük rol oynuyor. Bu nedenle erken devirde sorunun teşhis edilerek mümkün ise vakit kaybetmeden işitmeyi sağlayıcı formüllerin uygulanması gerekiyor” dedi.

BU İŞARETLERE DİKKAT EDİN

Bebeklerdeki işitme kayıplarının önüne geçilmesinde ailenin şuurlu müşahedesinin değerine vurgu yapan Olgun, “Ancak bir sorunun varlığından kuşku edilmesi halinde ortadaki tablo, gerekirse çocuklarda işitsel işlevlerin kıymetlendirilmesi hedefiyle uygulanan klinik ABR testi üzere ileri teknikler ile de denetim edilmelidir” ihtarında bulundu.

Ayrıca Olgun, uzmanlarca kıymetlendirilmesi gereken durumları şu formda sıralayan Olgun,

“Çocuk konuşmaları anlamakta yahut ayırt etmekte sorun yaşıyor ise
Diğer çocuklarla konuşmasından farklı bir konuşması varsa
İsmine çabucak yanıt vermiyorsa
Televizyonun vb. görsel aygıtların sesini çok açıyorsa
Hiperaktivite yahut başka davranış problemleri varsa
Konuşma geriliği varsa
Diğer şahısların konuşması esnasında dudak okuması yapıyorsa” tabirlerine yer verdi.

Bebeklerde işitme kaybı işaretlerine dikkat! yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

GIDA İNTOLERANSI

Bir besine karşı intolerans sindirim sistemini tesirler. Bu, bebeğinizin makul bir gıdayı yahut besin kümesini sindirmekte sorun yaşadığı manasına gelir.

Bebeğinizin bedeninde bir gıdayı tam olarak sindirmek için makul bir enzim yoksa yahut kâfi değilse, bebeğinizin besin intoleransı olabilir.

Laktoz intoleransı, yani süt eserlerini sindirmekte zorlanmaları

Buğday, çavdar yahut arpa içeren besinlerden sonra rahatsızlığa neden olan glüten intoleransı

Meyve ve sebzelerdeki şekerin büsbütün emilmesini zorlaştıran fruktoz intoleransı

Gıda intoleransı tepkisi ekseriyetle çabucak ortaya çıkmaz. Belirtiler rahatsız edicidir, lakin hayati tehlike oluşturmaz.

Tipik olarak, bir besin intoleransı şunlara neden olur:

İshal

Karın ağrısı

Hafif deri döküntüleri ve kaşıntı

Gaz

Şişkinlik

Gıda İntoleransı Testi

Çocuk hekiminiz, daha önemli bir durum olmadığından emin olmak için besin intoleransı testi yapmadan evvel besin alerjisini elemek isteyecektir. Tepkiye neyin neden olduğunu saptamaya yardımcı olması için sizi bir GI uzmanına yahut beslenme uzmanına yönlendirebilirler.

İntoleransa neyin neden olduğunu keşfetmek için faydalı bir araç bir besin günlüğüdür. Çocuğunuzun yediği her şeyi (ve/veya çocuğunuzu emziriyorsanız sizin yediğiniz her şeyi) ortaya çıkan belirtilerle birlikte kaydedeceksiniz. Potansiyel tetikleyicileri belirledikçe, bu besinleri ortadan kaldırmaya başlayabilir ve semptomların güzelleşip iyileşmediğini görebilirsiniz.

Gıda intoleransını tedavi edemezsiniz, fakat birtakım semptomların hafiflemesine yardımcı olabilirsiniz. Çocuk hekiminize laktoz intoleransından kaynaklanan rahatsızlığı hafifletmeye yardımcı olabilecek reçetesiz laktaz enzim damlalarını denemeyi sorun.

GIDA ALERJİSİ

Çocuğunuzun bir besine yahut besin kümesine alerjisi olduğunda, bağışıklık sistemi bu gıdayı yabancı bir istilacı olarak görür. Bebeğinizin bedeni o besin için antikorlar üretir. Bu besin bebeğinizin sistemine bir daha girdiğinde, bağışıklık sistemi bu antikorları histamin ismi verilen bir kimyasalla birlikte salgılar.

Histamin çocuğunuzun bedenine girdiğinde, dakikalar ila saatler içinde aşağıdaki tepkilerden kimilerini yahut birçoğunu yaşayabilir:

Kusma

İshal

Kramplar

Aşağıdakiler de dahil olmak üzere önemli, bazen hayatı tehdit eden semptomların yanı sıra:

Kurdeşen

Şişme

Egzama

Dudaklarda, lisanda yahut ağızda kaşıntı yahut şişme

Boğazda kaşıntı yahut gerginlik

Nefes almakta zorlanıyorum

Hırıltı

Düşük kan basıncı

Bu belirtiler anafilaksi olarak isimlendirilir ve çabucak bir epinefrin (EpiPen) iğnesi ile tıbbi müdahale ve akabinde acil servise gitmeyi gerektirir. Anafilaksi çabucak tedavi edilmezse ölümcül olabilir.

En yaygın besin alerjenleri şunlardır:

Yer fıstığı

Ağaç fıstığı

Yumurtalar

Kabuklu Deniz Ürünleri

Balık

Süt

Soya

Buğday

Bazı bebekler besin alerjilerini atlatabilir, fakat bu hangi alerjenlerin onları etkilediğine bağlıdır. Çocukların inek sütü, yumurta, soya ve buğdaya karşı alerjilerinin geçmesi daha yaygındır. Yer fıstığı, ağaç fıstığı, balık ve kabuklu deniz eserlerine karşı alerjilerinin geçme mümkünlüğü daha düşüktür.

GIDA ALERJİLERİ İÇİN TEST

Bebeğinizin çocuk tabibi testten evvel bebeğinizin semptomlarını ve geçmişini sizinle birlikte gözden geçirecektir. Daha sonra bebeğinizin bedeninin belli besinlere karşı antikor üretip üretmediğini görmek için bir kan testi ve/veya deri prick testi gerekebilir.

Kan testi. Bir hekim, hemşire yahut teknisyen bir şırınga kullanarak bebeğinizden bir şişe kan alacak ve antikorları test etmek için bir laboratuvara gönderecektir.

Deri prick testi. Hekiminiz, çocuğunuzun cildini delmek için az ölçüde alerjenle dolu küçük, keskin bir cerrahi alet kullanacaktır. Şayet 15-30 dakika içinde bir şişlik ortaya çıkarsa, bu çocuğunuzun muhtemelen alerjisi olduğuna dair bir işarettir.

EMZİRİRKEN DÜŞÜNÜLMESİ GEREKENLER

Anne sütü çoklukla emziren bebeklerde alerjik tepkiye neden olmaz. Anne sütüyle beslenen bebeğiniz alerjik bir tepki gösteriyorsa, bunun nedeni büyük olasılıkla annesinin diyetindeki inek sütüdür. Bu durum, yalnızca anne sütüyle beslenen her 100 bebekten yaklaşık iki ila üçünde görülür.

Süt alerjisi belirtileri şunları içerir:

Şiddetli kolik

Karın rahatsızlığı

Deri döküntüsü (egzama yahut kurdeşen gibi)

Kusma

Şiddetli ishal, bazen kanlı

Emzirmeden sonra nefes almada sorun

Eğer bebeğinizde bu çeşit meselelerle karşılaşıyorsanız yahut bu bahiste tasalarınız varsa, en gerçek ve emniyetli bilgileri bebeğinizin tabibinden almanız kıymetlidir. Hekiminiz, bebeğinizin özel durumunu kıymetlendirebilir ve uygun tedavi ve idare planını önermek için en yeterli kaynaktır. Unutmayın ki her bebek farklıdır ve ferdi gereksinimler ve yansılar farklılık gösterebilir.

Alerji ve intolerans: Bebeklerde bunlara dikkat! yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Dr. Öz, nefes almayı zorlaştıran bir durum olan burun tıkanıklığının tek başına bile gece uykusunu bozduğunu belirterek, şöyle devam etti: “Burnu tıkanan bebek, şayet anne sütü yahut biberonla besleniyorsa, beslenmeye başladığında ağızdan nefes alamayacağından ve burnu da tıkalı olduğundan anne göğsünü yahut biberonu sık sık bırakma eğiliminde olur. Beslenirken burun ve genizden hırıltılı sesler gelebilir. Bebek zorlandığı için terleyip kızarabilir. Sonunda sonlanıp beslenmeyi erken de kesebilir. Yeniden gece uykusu sırasında rahat nefes alamayan bebek sık sık uyanır. Huzursuz olur, ağlar.”

“BOĞAZ KURUMASINA NEDEN OLUR”

Daha büyük çocukların burunlarının tıkandığını kendilerinin söz ettiğini vurgulayan Dr. Öz, “Beslenmelerinde fazla zorluk olmasa da, gece uykuda ağızları açık uyudukları için boğazları kurur. Bazen sık sık uyanıp su içme gereksinimi hissederler. Kalitesiz bir uyku oluşur” dedi.

Dr. Öz, burun tıkanıklığının en sık nedeninin soğuk algınlığı olduğuna işaret ederek şöyle devam etti: “Bunun dışında alerjik nezle, geniz etinin büyümesi ve bazen de buruna yabancı cisim sokulması burun tıkanıklığına neden olan başka nedenlerdir. Nezlede burun tıkanıklığına ekseriyetle saydam akıntı, hapşırma, öksürme ve bazen hafif ateş eşlik eder. 7-10 gün içinde bizatihi geriler ve düzgünleşir. Alerjik nezlede ise üstteki belirtilere ek olarak burunda kaşıntı ve ağır hapşırık bulunur. Çoklukla mevsim geçişleri ve baharda polen vakti artma görülür.” tabirlerini kullandı.

“3 YAŞ SONRASI GENİZ ETİ BÜYÜMESİNE DİKKAT”

Dr. Öz, geniz eti büyümesi durumlarında burun tıkanıklığının gece ve gündüz daima halde olduğuna dikkati çekerek, şu bilgileri verdi: “Çocuk gündüz bile nefes alabilmek için ağzı açık durur. Ekseriyetle 3 yaş sonrası geniz eti büyümesi tanısı konulabilmekle birlikte bazen daha küçük bebek ve çocuklarda da geniz eti büyümesi tespit edilebilir. Bilhassa uykuda horlama, ağzı açık ahenge, terleme, sağa sola dönerek huzursuz ahenge tipiktir. Çok çok tıkayıcı durumlarda uykuda nefes durması bile oluşabilir. KBB tabibi tarafından yapılan muayene ile geniz etinin tıkayıcılığına bakılır. Teneffüs yollarını tam kapatıcı etlerde operasyon kararı alınır. Yabancı cisim kaçmaları çoklukla tek taraflıdır. Burunda tek taraflı tıkanma, berbat kokulu ve iltihaplı akıntı yapması yabancı cisim için tipiktir. KBB doktorunca cisim çıkarılır.”

“BURUN ASPİRATÖRÜNDEN KAÇININ”

Burun tıkanıklığında her yaş için fizyolojik serum ve deniz (okyanus) suyu ismiyle satılan eserlerin rahatlıkla kullanılabileceğine değinen Dr. Öz, şu değerlendirmede bulundu: “Büyük çocuklarda ilaç da içeren damla ve spreyler kısa müddetliğine tedaviye eklenebilir. Tıkanıklığın sebebine uygun damla ve spreyler hekim kontrolünce verilir. Konutta alınabilecek tedbirler ise soğuk buhar veren nem aygıtları ile bebek/çocuğun yattığı odanın nemlendirilmesi, yastık yahut yatak başına uçucu doğal burun açıcı yağlardan damlatılması yahut en kolayından bir kuru soğanın bıçakla bölünüp başucuna konması söylenebilir. Piyasada burundaki sümükleri çekmek için ağızla kullanılan aspiratörler bilhassa çok kuvvetli çekme basıncı uygulandığında orta kulakta negatif basınç oluşturarak kulağa sıvı çekilmesine ve kulak enfeksiyonuna yol açabileceğinden ötürü kullanılmaması önerilir.”

Bebeklerde tıkalı buruna dikkat! yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Dr. Öz, nefes almayı zorlaştıran bir durum olan burun tıkanıklığının tek başına bile gece uykusunu bozduğunu belirterek, şöyle devam etti: “Burnu tıkanan bebek, şayet anne sütü yahut biberonla besleniyorsa, beslenmeye başladığında ağızdan nefes alamayacağından ve burnu da tıkalı olduğundan anne göğsünü yahut biberonu sık sık bırakma eğiliminde olur. Beslenirken burun ve genizden hırıltılı sesler gelebilir. Bebek zorlandığı için terleyip kızarabilir. Sonunda sonlanıp beslenmeyi erken de kesebilir. Yeniden gece uykusu sırasında rahat nefes alamayan bebek sık sık uyanır. Huzursuz olur, ağlar.”

“BOĞAZ KURUMASINA NEDEN OLUR”

Daha büyük çocukların burunlarının tıkandığını kendilerinin söz ettiğini vurgulayan Dr. Öz, “Beslenmelerinde fazla zorluk olmasa da, gece uykuda ağızları açık uyudukları için boğazları kurur. Bazen sık sık uyanıp su içme muhtaçlığı hissederler. Kalitesiz bir uyku oluşur” dedi.

Dr. Öz, burun tıkanıklığının en sık nedeninin soğuk algınlığı olduğuna işaret ederek şöyle devam etti: “Bunun dışında alerjik nezle, geniz etinin büyümesi ve bazen de buruna yabancı cisim sokulması burun tıkanıklığına neden olan başka nedenlerdir. Nezlede burun tıkanıklığına ekseriyetle saydam akıntı, hapşırma, öksürme ve bazen hafif ateş eşlik eder. 7-10 gün içinde bizatihi geriler ve düzgünleşir. Alerjik nezlede ise üstteki belirtilere ek olarak burunda kaşıntı ve ağır hapşırık bulunur. Çoklukla mevsim geçişleri ve baharda polen vakti artma görülür.” sözlerini kullandı.

“3 YAŞ SONRASI GENİZ ETİ BÜYÜMESİNE DİKKAT”

Dr. Öz, geniz eti büyümesi durumlarında burun tıkanıklığının gece ve gündüz daima halde olduğuna dikkati çekerek, şu bilgileri verdi: “Çocuk gündüz bile nefes alabilmek için ağzı açık durur. Ekseriyetle 3 yaş sonrası geniz eti büyümesi tanısı konulabilmekle birlikte bazen daha küçük bebek ve çocuklarda da geniz eti büyümesi tespit edilebilir. Bilhassa uykuda horlama, ağzı açık ahenge, terleme, sağa sola dönerek huzursuz ahenge tipiktir. Çok çok tıkayıcı durumlarda uykuda nefes durması bile oluşabilir. KBB hekimi tarafından yapılan muayene ile geniz etinin tıkayıcılığına bakılır. Teneffüs yollarını tam kapatıcı etlerde operasyon kararı alınır. Yabancı cisim kaçmaları ekseriyetle tek taraflıdır. Burunda tek taraflı tıkanma, berbat kokulu ve iltihaplı akıntı yapması yabancı cisim için tipiktir. KBB doktorunca cisim çıkarılır.”

“BURUN ASPİRATÖRÜNDEN KAÇININ”

Burun tıkanıklığında her yaş için fizyolojik serum ve deniz (okyanus) suyu ismiyle satılan eserlerin rahatlıkla kullanılabileceğine değinen Dr. Öz, şu değerlendirmede bulundu: “Büyük çocuklarda ilaç da içeren damla ve spreyler kısa müddetliğine tedaviye eklenebilir. Tıkanıklığın sebebine uygun damla ve spreyler tabip kontrolünce verilir. Meskende alınabilecek tedbirler ise soğuk buhar veren nem aygıtları ile bebek/çocuğun yattığı odanın nemlendirilmesi, yastık yahut yatak başına uçucu doğal burun açıcı yağlardan damlatılması yahut en kolayından bir kuru soğanın bıçakla bölünüp başucuna konması söylenebilir. Piyasada burundaki sümükleri çekmek için ağızla kullanılan aspiratörler bilhassa çok kuvvetli çekme basıncı uygulandığında orta kulakta negatif basınç oluşturarak kulağa sıvı çekilmesine ve kulak enfeksiyonuna yol açabileceğinden ötürü kullanılmaması önerilir.”

Bebeklerde tıkalı buruna dikkat! yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Gelişimsel kalça çıkığı erken teşhis konulup uygun tedavisi yapılmadığında sakatlıklara sebep olduğunu tabir eden Ortopedi ve Travmatoloji Uzmanı Op. Dr. Tayfun Açıkgöz, “Doğumsal kalça çıkığı hastalığı kalça ekleminde çıkık formunda karşımıza çıkıyor. Çıkık doğum esnasında bulunabildiği üzere sonradan da oluşabilmektedir. Asıl sebep tam olarak bilinmemekle birlikte ligamentöz laksite genetik ve hormonal faktörlere, rahim içi aykırı duruma ve diğer birtakım çevresel faktörlere bağlıdır. Bunun yanında anne yahut babada kalça çıkığı varsa çocuklarında kalça çıkığı görülme oranı yüksektir. Birebir vakitte yakın akraba evliliklerinden doğan bebeklerde Gelişimsel kalça çıkığı bulunma riski yüksektir. Makadi yolla doğan, sıkıntı doğan ve ayaklarında doğuştan sakatlık bulunan bebeklerde, ikiz bebeklerde (çoğul gebeliklerde) kalça çıkığı bulunma oranı artıyor” sözlerini kullandı.

KALÇA ÇIKIKLIĞININ BELİRTİLERİ

Gelişimsel kalça çıkığı kız çocuklarında erkeklere oranla daha sık görüldüğünü de kelamlarını ekleyen Op. Dr. Tayfun Açıkgöz, erken teşhis ve tedavinin ehemmiyetine dikkat çektiği konuşmasını ultrasonografik taramanın altını çizerek şöyle sürdü:

“Riskli bebeklerde ve klinik kuşku durumlarında erken ultrasonografi gerekliyse de kalça ultrason tetkikinin 4’üncü ve 6’ncı haftalarda yapılması önerilmektedir. Ailelere bebeklerini kundak yapmamalarını, bilhassa risk kümesinde bulunan bebeklerde kalça ultrason tetkiki kesinlikle yaptırmaları, gelişimsel kalça çıkığı hastalığında erken devirlerde uygulanan tedaviler ile âlâ sonuçların alınması sebebiyle şayet hastalık teşhis edilirse tedavisine başlanması konusunda gecikmemeleri ve ihmalde bulunmamaları önerilir.”

Gelişimsel kalça çıkığı hastalığın belirtilerine de değinen Op. Dr. Tayfun Açıkgöz, “Bacak büklümlerinin sayıca ve derinlikçe eşit olmaması, bacakların yanlara açılmasının kısıtlı oluşu, bükülmüş olan dizlerin birebir düzeyde bulunmaması, bacakta kısalığın bulunması olarak sayabiliriz. Yürüme sonrası periyodunda ise çocuğun yürümesinin gecikmesi, yürümede aksama ve bacakta kısalığın bulunuşu bebeklerde kalça çıkığı hastalığının belirtileridir” diye konuştu.

Kalça çıkıklığında erken teşhis tedaviyi kolaylaştırıyor yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.