Bunlar yaklaşık 2 bin 500 kişinin yaşadığı, opal taşı madenciliği yapılan Coober Pedy kasabasına ulaştığınızın birinci işaretleri.

Kum piramitlerin birden fazla, onlarca yıldır yapılan madencilikten biriken atık topraklar. Lakin kimileri birebir vakitte yeraltında yaşama işaret ediyor.

Coober Pedy’de nüfusun yüzde 60’ı demir açısından güçlü kumtaşı ve silttaşı kayaların ortasına inşa edilmiş, neredeyse büsbütün zımnî meskenlerde yaşıyor. Birtakım mahallelerde, yerleşime dair tek işaret, havalandırma bacaları ve girişlerin yakınına dökülen fazla toprak.

Kışın, bu ilkel ömür stili biraz eksantrik gelebilir. Fakat hava sıcaklığının nizamlı olarak 52 dereceye ulaştığı yaz günlerinde, Coober Pedy’deki nizam hiçbir açıklama gerektirmiyor.

Avustralya yerli halkları ortasında ‘delikteki beyaz adam’ manasına gelen Coober Pedy’de yaz mevsimi o kadar sıcak geçiyor ki kuşlar gökten düşüyor, elektronik aygıtların ise buzdolabında saklanması gerekiyor.

Bu yıl dünyanın birçok yerinde görülen çok sıcak hava dalgalarıyla yeraltı ömür sistemleri yine bedellendiriliyor diyebiliriz.

Temmuz ayında Çin’in güneybatısındaki Chongquing kentinde hava sıcaklıkları 10 gün boyunca 35 derecenin üzerine çıkınca 2. Dünya Savaşı sırasında inşa edilen hava saldırısı sığınakları yine kullanıma açıldı.

Şehirde ayrıyeten yeraltı mağara restoranları popülerleşti.

ABD’de üç aydır süren ve kaktüslerin bile baş edemediği sıcaklıklar yahut Güney Avrupa’nın her tarafını saran orman yangınları yaşanırken Coober Pedy’den ve öbür örneklerden neler öğrenebiliriz?

UZUN BİR GEÇMİŞ

Coober Pedy, dünyanın birinci yahut en büyük yeraltı yerleşimi değil.

İnsanlar binlerce yıldır güçlü iklim şartlarıyla başa çıkmak için yerin altına çekiliyorlar.

İki milyon yıl evvel Güney Afrika’da bir mağarada kullandıkları aletleri geride bırakan atalarımızdan tutun, 176 bin evvelki buz çağında Fransa’daki bir mağarada nedeni anlaşılmayan dikit yığınları yaratan Neandertaller’e kadar bu gelenek uzanıyor.

Güneydoğu Senegal’de şempanzelerin bile çok sıcaklarla başa çıkmak için mağaraları tercih ettiği görülüyor.

Getty Images Coober Pedy’nin bulunduğu çölde yürümek tehlikeli olabiliyor. Bölge terk edilmiş maden kuyularıyla dolu

Kapadokya da yeraltı hayatın kıymetli bir örneği.

Ünlü peribacalarının 85 metre kadar altında, binlerce yıl boyunca kullanılmış dev bir yeraltı kenti yatıyor.

Bugün Derinkuyu olarak bilinen ve yüzyıllar boyunca gizli kalan antik kent birçok kat formunda inşa edilmişti ve 20 bin kişiyi aylarca gözlerden gizleyebilecek kapasitedeydi.

Söylentilere nazaran Derinkuyu’nun 1963’te yine keşfi bir bölge sakininin daima tavuklarını kaybetmesiyle gerçekleşti.

Evinin bodrum katında tavuklarını arayan bir adam, kazara açtığı bir delikten kaybolduklarını fark edince onları takip etmeye karar verdi.

Adam, labirent üzere uzanan, uzun koridorlardan oluşan dik bir yeraltı yolu keşfetmişti. Bu, bugün kimi konutlarda bulunan ve yeraltı kente açılan 600’den fazla girişten birincisiydi.

Milattan evvel (MÖ) 8. yüzyıl civarında inşa edildiği düşünülen Derinkuyu, bölgedeki yüzlerce mağara konut ve birkaç yeraltı kentinden yalnızca bir tanesi.

Kendi havalandırma bacaları, kuyuları, ahırları, kiliseleri, depoları ve geniş bir yeraltı konutları ağıyla binlerce yıldır yerleşim yeri olan Derinkuyu, işgal durumunda 20 bin kişi için acil durum sığınağı olarak da kullanılıyordu.

Coober Pedy’de olduğu üzere, yerin altında yaşamak, insanları sıcak ve kurak yazlar ile soğuk, karlı kışlar ortasında gidip gelen karasal iklimden koruyordu.

Dışarıda hava sıcaklığı sıfırın altına da düşse, 30 derece de olsa yerin altında her vakit 13 dereceydi.

Bugünlerde bile Kapadokya’daki insan üretimi mağaralar, pasif soğutma özelliğiyle biliniyor. Pasif soğutma, güç yerine tasarım yolları kullanarak ısının çok fazla değişmemesini sağlayan bir inşaat tekniği.

Günümüzde olağanda buzdolabında saklanması gereken binlerce tonluk patates, limon, lahana ve öbür eserler Kapadokya’nın eski galeri ve geçitlerinde koruma ediliyor.

ETKİLİ BİR ÇÖZÜM

Coober Pedy’ye giden yolun biraz ilerisinde kentin merkezi bulunuyor.

Merkez birinci bakışta sıradan bir taşra yerleşimi üzere görünüyor. Sokaklar pembe tozla kaplı, restoranlar, barlar, süpermarketler ve akaryakıt istasyonları var.

En zirve noktada kasabanın tek ağacı, metalden yapılmış bir heykel duruyor.

Coober Pedy’de ürkütücü bir sessizlik hakim. Binaların ortasında geniş boşluklar var. Ne olup bittiği tam anlaşılmıyor.

Tüm soruların karşılığı yerin altında yatıyor.

Coober Pedy’nin kimi yeraltı bölgelerine olağan binaların içinden giriliyor. Kimi bölgelere de sokaklardaki tünellerden ulaşılıyor.

Getty Images Derinkuyu 1923’te terk edilmiş ve 1960’larda tekrar keşfedilene kadar büsbütün unutulmuştu

Kasabada çatıların çökmesini önlemek için binaların en az 4 metre derinlikte olması gerekiyor.

Yerin üstünde yaşayanlar, çok sıcak ve buz üzere soğuk şartlarla uğraş ederken yerin altında tüm yıl boyunca, günün her saatinde sıcaklık 23 derecede sabit kalıyor.

Ayrıca Coober Pedy, elektriğinin neredeyse tamamını güneş ve rüzgarden elde ediyor.

Öte yandan yeraltı meskenlerin fiyatları da hayli uygun. Yakın vakitte üç odalı bir konut 26 bin dolara satıldı.

Coober Pedy’de yaşayanlar, tıpkı vakitte böcek ve sinek sorunu olmadığını, ışık ve ses kirliliği yaşanmadığını söylüyor.

Bazılar yeraltı hayatın zelzelelere karşı da daha inançlı olduğuna inanıyor.

Coober Perdy’de yaşayan Wright, “Ben buraya yerleştiğimden beri iki sarsıntı oldu ve ikisinde de yerimden hiç oynamadım” diyor.

Yeraltı yapıların zelzeleye karşı güvenliği, büyüklükleri ve derinliklerine bağlı olarak değişiyor.

Peki yeraltı yerleşimler, dünyanın öbür yerlerinde insanların iklim değişikliğinin tesirleriyle başa çıkmasına yardımcı olabilir mi? Neden daha yaygın değiller?

Coober Pedy’de yeraltı mesken imali, birçok sebepten ötürü öbür bölgelere kıyasla daha pratik.

Öncelikle bölgedeki taş çok yumuşak.

1960 ve 70’lerde, kasabanın sakinleri tıpkı opal taşı madenlerini oluşturdukları üzere, patlayıcılar ve kazma ve küreklerle konutlarını genişletti. Kimi yerlerde bu süreç çok fazla güç gerektirmedi.

Ayrıca kumtaşı epeyce sağlam ve hiçbir takviyeye gereksinimi yok, bu nedenle hiçbir ek gereç kullanmadan, istediğiniz formda, yüksek tavanlı odalar yapmanız mümkün.

NEM SORUNU

Cooper Pedy’deki sistem her yerde mümkün değil doğal.

Herhangi bir yeraltı yapının inşaatında en büyük zorluklardan biri nem.

Getty Images Kapadokya

İnsanların yaşadığı birçok yeraltı yerleşim yeri kurak bölgelerde bulunuyor.

Daha nemli yerlerde yerin altında rastgele bir inşaat yapmak çok daha sıkıntı.

Örneğin 19. yüzyılda inşa edilen Londra’nın yeraltı tünellerini nemden korumak için duvarlar kat kat tuğlayla kaplanmıştı. Bu tedbirlere karşın tünellerde hala siyah küf sorunu yaşanıyor.

Aynı sorun, dünyanın birçok yerinde, yüksek ölçüde yağış alan bölgelerdeki bodrum katlarında, sığınaklarda ve otoparklarda görülüyor.

Bu tip yerleşimlerin su kaynaklarına yakınlığı ve havalandırma eksikliği nem problemini artırıyor.

Getty Images Coober Pedy’de yerin altında konutların yanı sıra restoranlar, mağazalar, oteller ve hatta bir Sırp Ortodoks Kilisesi bile var

Milattan sonra 2. yüzyılda Romalıların zulmünden kaçan Museviler tarafından inşa edilen İsrail’deki Hazan Mağarları’nda benzeri bir sorun var.

Zeytin presleri, mutfaklar, salonlar ve su depolarının bulunduğu mağaranın içinde 66 metre ilerledikten sonra sıcaklık dışarıya kıyasla değerli ölçüde düşüyor ve yüzde 40 düzeyindeki nem iki katına çıkıyor.

Bunun nedeni, yerleşim alanının daha fazla yeraltı suyu olan ovalık bir bölgede, gözenekli bir kaya tipine inşa edilmiş olması ve dar koridorlar ile az sayıda giriş nedeniyle hava akışının az olması.

Ancak 50 metre derinlikte, gözenekli kumtaşına şurası olan Coober Pedy’de şartlar yerin altında bile kurak. Ayrıyeten oksijen ve havalandırma sağlamak için özel bacalar bulunuyor.

Coober Pedy’de yaşayanlar, bilhassa çok sıcak havalarla gayret edenlere yeraltında yaşamayı tavsiye ediyor.

Belki bu kasabanın tuhaf kum piramitleri önümüzdeki yıllarda diğer yerlerde de ortaya çıkmaya başlar.

Avustralya’nın Coober Pedy kasabasında beşerler neden yerin altında yaşıyor? yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Bunlar yaklaşık 2 bin 500 kişinin yaşadığı, opal taşı madenciliği yapılan Coober Pedy kasabasına ulaştığınızın birinci işaretleri.

Kum piramitlerin birçok, onlarca yıldır yapılan madencilikten biriken atık topraklar. Fakat kimileri birebir vakitte yeraltında yaşama işaret ediyor.

Coober Pedy’de nüfusun yüzde 60’ı demir açısından güçlü kumtaşı ve silttaşı kayaların ortasına inşa edilmiş, neredeyse büsbütün bilinmeyen konutlarda yaşıyor. Kimi mahallelerde, yerleşime dair tek işaret, havalandırma bacaları ve girişlerin yakınına dökülen fazla toprak.

Kışın, bu ilkel ömür üslubu biraz eksantrik gelebilir. Lakin hava sıcaklığının tertipli olarak 52 dereceye ulaştığı yaz günlerinde, Coober Pedy’deki sistem hiçbir açıklama gerektirmiyor.

Avustralya yerli halkları ortasında ‘delikteki beyaz adam’ manasına gelen Coober Pedy’de yaz mevsimi o kadar sıcak geçiyor ki kuşlar gökten düşüyor, elektronik aygıtların ise buzdolabında saklanması gerekiyor.

Bu yıl dünyanın birçok yerinde görülen çok sıcak hava dalgalarıyla yeraltı ömür sistemleri tekrar bedellendiriliyor diyebiliriz.

Temmuz ayında Çin’in güneybatısındaki Chongquing kentinde hava sıcaklıkları 10 gün boyunca 35 derecenin üzerine çıkınca 2. Dünya Savaşı sırasında inşa edilen hava saldırısı sığınakları tekrar kullanıma açıldı.

Şehirde ayrıyeten yeraltı mağara restoranları popülerleşti.

ABD’de üç aydır süren ve kaktüslerin bile baş edemediği sıcaklıklar yahut Güney Avrupa’nın her tarafını saran orman yangınları yaşanırken Coober Pedy’den ve öteki örneklerden neler öğrenebiliriz?

UZUN BİR GEÇMİŞ

Coober Pedy, dünyanın birinci yahut en büyük yeraltı yerleşimi değil.

İnsanlar binlerce yıldır güçlü iklim şartlarıyla başa çıkmak için yerin altına çekiliyorlar.

İki milyon yıl evvel Güney Afrika’da bir mağarada kullandıkları aletleri geride bırakan atalarımızdan tutun, 176 bin evvelki buz çağında Fransa’daki bir mağarada nedeni anlaşılmayan dikit yığınları yaratan Neandertaller’e kadar bu gelenek uzanıyor.

Güneydoğu Senegal’de şempanzelerin bile çok sıcaklarla başa çıkmak için mağaraları tercih ettiği görülüyor.

Getty Images Coober Pedy’nin bulunduğu çölde yürümek tehlikeli olabiliyor. Bölge terk edilmiş maden kuyularıyla dolu

Kapadokya da yeraltı hayatın değerli bir örneği.

Ünlü peribacalarının 85 metre kadar altında, binlerce yıl boyunca kullanılmış dev bir yeraltı kenti yatıyor.

Bugün Derinkuyu olarak bilinen ve yüzyıllar boyunca gizli kalan antik kent birçok kat formunda inşa edilmişti ve 20 bin kişiyi aylarca gözlerden gizleyebilecek kapasitedeydi.

Söylentilere nazaran Derinkuyu’nun 1963’te yine keşfi bir bölge sakininin daima tavuklarını kaybetmesiyle gerçekleşti.

Evinin bodrum katında tavuklarını arayan bir adam, kazara açtığı bir delikten kaybolduklarını fark edince onları takip etmeye karar verdi.

Adam, labirent üzere uzanan, uzun koridorlardan oluşan dik bir yeraltı yolu keşfetmişti. Bu, bugün kimi meskenlerde bulunan ve yeraltı kente açılan 600’den fazla girişten birincisiydi.

Milattan evvel (MÖ) 8. yüzyıl civarında inşa edildiği düşünülen Derinkuyu, bölgedeki yüzlerce mağara mesken ve birkaç yeraltı kentinden yalnızca bir tanesi.

Kendi havalandırma bacaları, kuyuları, ahırları, kiliseleri, depoları ve geniş bir yeraltı konutları ağıyla binlerce yıldır yerleşim yeri olan Derinkuyu, işgal durumunda 20 bin kişi için acil durum sığınağı olarak da kullanılıyordu.

Coober Pedy’de olduğu üzere, yerin altında yaşamak, insanları sıcak ve kurak yazlar ile soğuk, karlı kışlar ortasında gidip gelen karasal iklimden koruyordu.

Dışarıda hava sıcaklığı sıfırın altına da düşse, 30 derece de olsa yerin altında her vakit 13 dereceydi.

Bugünlerde bile Kapadokya’daki insan imali mağaralar, pasif soğutma özelliğiyle biliniyor. Pasif soğutma, güç yerine tasarım yolları kullanarak ısının çok fazla değişmemesini sağlayan bir inşaat tekniği.

Günümüzde olağanda buzdolabında saklanması gereken binlerce tonluk patates, limon, lahana ve öbür eserler Kapadokya’nın eski galeri ve geçitlerinde koruma ediliyor.

ETKİLİ BİR ÇÖZÜM

Coober Pedy’ye giden yolun biraz ilerisinde kentin merkezi bulunuyor.

Merkez birinci bakışta sıradan bir taşra yerleşimi üzere görünüyor. Sokaklar pembe tozla kaplı, restoranlar, barlar, süpermarketler ve akaryakıt istasyonları var.

En zirve noktada kasabanın tek ağacı, metalden yapılmış bir heykel duruyor.

Coober Pedy’de ürkütücü bir sessizlik hakim. Binaların ortasında geniş boşluklar var. Ne olup bittiği tam anlaşılmıyor.

Tüm soruların karşılığı yerin altında yatıyor.

Coober Pedy’nin kimi yeraltı bölgelerine olağan binaların içinden giriliyor. Kimi bölgelere de sokaklardaki tünellerden ulaşılıyor.

Getty Images Derinkuyu 1923’te terk edilmiş ve 1960’larda yine keşfedilene kadar büsbütün unutulmuştu

Kasabada çatıların çökmesini önlemek için binaların en az 4 metre derinlikte olması gerekiyor.

Yerin üstünde yaşayanlar, çok sıcak ve buz üzere soğuk şartlarla uğraş ederken yerin altında tüm yıl boyunca, günün her saatinde sıcaklık 23 derecede sabit kalıyor.

Ayrıca Coober Pedy, elektriğinin neredeyse tamamını güneş ve rüzgarden elde ediyor.

Öte yandan yeraltı konutların fiyatları da hayli uygun. Yakın vakitte üç odalı bir konut 26 bin dolara satıldı.

Coober Pedy’de yaşayanlar, birebir vakitte böcek ve sinek sorunu olmadığını, ışık ve ses kirliliği yaşanmadığını söylüyor.

Bazılar yeraltı hayatın zelzelelere karşı da daha inançlı olduğuna inanıyor.

Coober Perdy’de yaşayan Wright, “Ben buraya yerleştiğimden beri iki zelzele oldu ve ikisinde de yerimden hiç oynamadım” diyor.

Yeraltı yapıların sarsıntıya karşı güvenliği, büyüklükleri ve derinliklerine bağlı olarak değişiyor.

Peki yeraltı yerleşimler, dünyanın diğer yerlerinde insanların iklim değişikliğinin tesirleriyle başa çıkmasına yardımcı olabilir mi? Neden daha yaygın değiller?

Coober Pedy’de yeraltı mesken imali, birçok sebepten ötürü öbür bölgelere kıyasla daha pratik.

Öncelikle bölgedeki taş çok yumuşak.

1960 ve 70’lerde, kasabanın sakinleri tıpkı opal taşı madenlerini oluşturdukları üzere, patlayıcılar ve kazma ve küreklerle konutlarını genişletti. Kimi yerlerde bu süreç çok fazla güç gerektirmedi.

Ayrıca kumtaşı epeyce sağlam ve hiçbir takviyeye gereksinimi yok, bu nedenle hiçbir ek materyal kullanmadan, istediğiniz halde, yüksek tavanlı odalar yapmanız mümkün.

NEM SORUNU

Cooper Pedy’deki sistem her yerde mümkün değil alışılmış.

Herhangi bir yeraltı yapının inşaatında en büyük zorluklardan biri nem.

Getty Images Kapadokya

İnsanların yaşadığı birçok yeraltı yerleşim yeri kurak bölgelerde bulunuyor.

Daha nemli yerlerde yerin altında rastgele bir inşaat yapmak çok daha güç.

Örneğin 19. yüzyılda inşa edilen Londra’nın yeraltı tünellerini nemden korumak için duvarlar kat kat tuğlayla kaplanmıştı. Bu tedbirlere karşın tünellerde hala siyah küf sorunu yaşanıyor.

Aynı sorun, dünyanın birçok yerinde, yüksek ölçüde yağış alan bölgelerdeki bodrum katlarında, sığınaklarda ve otoparklarda görülüyor.

Bu tip yerleşimlerin su kaynaklarına yakınlığı ve havalandırma eksikliği nem problemini artırıyor.

Getty Images Coober Pedy’de yerin altında konutların yanı sıra restoranlar, mağazalar, oteller ve hatta bir Sırp Ortodoks Kilisesi bile var

Milattan sonra 2. yüzyılda Romalıların zulmünden kaçan Museviler tarafından inşa edilen İsrail’deki Hazan Mağarları’nda emsal bir sorun var.

Zeytin presleri, mutfaklar, salonlar ve su depolarının bulunduğu mağaranın içinde 66 metre ilerledikten sonra sıcaklık dışarıya kıyasla kıymetli ölçüde düşüyor ve yüzde 40 düzeyindeki nem iki katına çıkıyor.

Bunun nedeni, yerleşim alanının daha fazla yeraltı suyu olan ovalık bir bölgede, gözenekli bir kaya tipine inşa edilmiş olması ve dar koridorlar ile az sayıda giriş nedeniyle hava akışının az olması.

Ancak 50 metre derinlikte, gözenekli kumtaşına heyeti olan Coober Pedy’de şartlar yerin altında bile kurak. Ayrıyeten oksijen ve havalandırma sağlamak için özel bacalar bulunuyor.

Coober Pedy’de yaşayanlar, bilhassa çok sıcak havalarla uğraş edenlere yeraltında yaşamayı tavsiye ediyor.

Belki bu kasabanın tuhaf kum piramitleri önümüzdeki yıllarda öbür yerlerde de ortaya çıkmaya başlar.

Avustralya’nın Coober Pedy kasabasında beşerler neden yerin altında yaşıyor? yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Chip’te yer alan ayrıntılarda bir kişi, “Eski sevgilim baharatlı koktuğunu söylerdi” diye yanıtlarken, bir oburu, “Ölü karıncalar böcek zehri üzere kimyasallara benzeyen bir kokuya sahiptir” dedi.

Bir oburu ise tamamı büyük harflerle “BU BİR LATİFE, [KARINCALAR] KOKMAZLAR” diye itiraz etti.

IFLScience tarafından X (Twitter) üzerinde yapılan ve 700’den fazla iştirakçinin katıldığı bir anketin sonuçları, cevap verenlerin yaklaşık yüzde 20’sinin bir karıncanın kokusunu algılayabildiklerini tez ettiğini gösteriyor. Geri kalan yüzde 80 ise karınca kokusu alamadıklarını söylüyor.

Hear us out: Can anyone here smell ants?

Apparently it's a thing and we're curious to see how common it might be. Please feel free to share your ant-sniffing thoughts.

— IFLScience (@IFLScience) August 2, 2023

Bazı entomologlar karıncaların kokusunu incelediler. 2015 yılında yapılan bir araştırma, Kuzey Amerika’daki en yaygın karınca tiplerinden biri olan kokulu mesken karıncasının (Tapinoma sapil) kokusunu araştırdı. North Carolina Eyalet Üniversitesi’nde karınca uzmanı olan Clint Penick, yüzlerce bireyden bir kutu T. Sapsile’i koklamalarını ve karıncaların nasıl koktuğunu düşündüklerine dair bir anket doldurmalarını istedi.

En yaygın cevabın küflü peynir olduğu bildirildi. Çalışma tarafından alıntılanan öbür yaygın olarak bildirilen açıklamalar, kimyasal gibisi bir temizleme spreyi ve çürüyen hindistanceviziydi.

Penick ve çalışma arkadaşı Adrian Smith, bu değişik müşahedenin sebeplerini araştırarak sorumlu olan kimyasalların metil ketonlar olduğunu belirlemeyi başardılar. Kokulu mesken karıncalarının ve küflü peynirin her ikisinin de bu kimyasala sahip olduğu bulundu. Hindistancevizi de çürüdüğünde, tıpkı vakitte metil keton üreten mavi bir küf oluşturur.

Diğer karınca cinslerinin de eşit derecede keskin kokulu kokular ürettikleri de biliniyor. Marangoz karıncaları tehdit edildiklerinde, sirke üzere kokan antimikrobiyal özelliklere sahip yakıcı bir kimyasal olan formik asit püskürtür. Misal bir halde, citronella karıncaları da isimlerini yırtıcıları savuşturmak için ürettikleri ekşi narenciye kokusundan alır.

İNSANLARIN BİRDEN FAZLA KARINCA KOKUSUNU NEDEN ALAMIYOR?

Ancak birtakım insanların bu kokuları algılayabilmesine karşın kimilerinin algılamaması konusunda durum biraz daha karışık. Kimileri bunu genetiğe indiriyor ve birtakım insanların formik asit kokusunu algılamak için muhakkak bir genden mahrum olmasını, kişnişin kimi bireylere sabun tadı vermesine benzetiyor. Lakin, bu iddiayı destekleyecek çok fazla ispat yok. Öbür bir açıklama da bölgenizde yaşayan karınca cinsleri olabilir. Kimi karıncaların başkalarından daha makûs yahut daha besbelli bir biçimde kokması da bu farka sebep oluyor olabilir.

Kimi beşerler karınca kokusu alırken kimileri neden alamıyor? yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Chip’te yer alan ayrıntılarda bir kişi, “Eski sevgilim baharatlı koktuğunu söylerdi” diye yanıtlarken, bir oburu, “Ölü karıncalar böcek zehri üzere kimyasallara benzeyen bir kokuya sahiptir” dedi.

Bir oburu ise tamamı büyük harflerle “BU BİR LATİFE, [KARINCALAR] KOKMAZLAR” diye itiraz etti.

IFLScience tarafından X (Twitter) üzerinde yapılan ve 700’den fazla iştirakçinin katıldığı bir anketin sonuçları, cevap verenlerin yaklaşık yüzde 20’sinin bir karıncanın kokusunu algılayabildiklerini sav ettiğini gösteriyor. Geri kalan yüzde 80 ise karınca kokusu alamadıklarını söylüyor.

Hear us out: Can anyone here smell ants?

Apparently it's a thing and we're curious to see how common it might be. Please feel free to share your ant-sniffing thoughts.

— IFLScience (@IFLScience) August 2, 2023

Bazı entomologlar karıncaların kokusunu incelediler. 2015 yılında yapılan bir araştırma, Kuzey Amerika’daki en yaygın karınca tiplerinden biri olan kokulu mesken karıncasının (Tapinoma sapil) kokusunu araştırdı. North Carolina Eyalet Üniversitesi’nde karınca uzmanı olan Clint Penick, yüzlerce bireyden bir kutu T. Sapsile’i koklamalarını ve karıncaların nasıl koktuğunu düşündüklerine dair bir anket doldurmalarını istedi.

En yaygın cevabın küflü peynir olduğu bildirildi. Çalışma tarafından alıntılanan öteki yaygın olarak bildirilen açıklamalar, kimyasal gibisi bir temizleme spreyi ve çürüyen hindistanceviziydi.

Penick ve çalışma arkadaşı Adrian Smith, bu değişik müşahedenin sebeplerini araştırarak sorumlu olan kimyasalların metil ketonlar olduğunu belirlemeyi başardılar. Kokulu mesken karıncalarının ve küflü peynirin her ikisinin de bu kimyasala sahip olduğu bulundu. Hindistancevizi de çürüdüğünde, tıpkı vakitte metil keton üreten mavi bir küf oluşturur.

Diğer karınca çeşitlerinin de eşit derecede keskin kokulu kokular ürettikleri de biliniyor. Marangoz karıncaları tehdit edildiklerinde, sirke üzere kokan antimikrobiyal özelliklere sahip yakıcı bir kimyasal olan formik asit püskürtür. Emsal bir formda, citronella karıncaları da isimlerini yırtıcıları savuşturmak için ürettikleri ekşi narenciye kokusundan alır.

İNSANLARIN BİRDEN FAZLA KARINCA KOKUSUNU NEDEN ALAMIYOR?

Ancak kimi insanların bu kokuları algılayabilmesine karşın kimilerinin algılamaması konusunda durum biraz daha karışık. Kimileri bunu genetiğe indiriyor ve kimi insanların formik asit kokusunu algılamak için muhakkak bir genden mahrum olmasını, kişnişin kimi bireylere sabun tadı vermesine benzetiyor. Lakin, bu iddiayı destekleyecek çok fazla delil yok. Diğer bir açıklama da bölgenizde yaşayan karınca cinsleri olabilir. Kimi karıncaların başkalarından daha makus yahut daha besbelli bir halde kokması da bu farka sebep oluyor olabilir.

Birtakım beşerler karınca kokusu alırken kimileri neden alamıyor? yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

İnsanlarda niye geniş ve karmaşık beyinlerin evrimleştiğine yönelik birden çok teori mevcut. Kimi evrimsel biyologlar, avlanmak için daha fazla iş birliği ve düşünmenin gerektiği açık, ormanlık olmayan ömür alanlarında yaşamak üzere evrimsel baskılar sebebiyle insanlarda daha büyük bedenlerin geliştiğini düşünüyor. Öbürleri ise beyinlerimizin, toplumsal bağlantıları yönetmek için gereken bilgiyle başa çıkmak üzere büyüme gereksinimi duyduğu görüşünde. İki ay evvel Science bülteninde yayımlanan yeni bir çalışmada ise genetikçiler, üçüncü bir açıklama sunuyor: Yalnızca talihimiz yaver gitmiş.

Populer Science Türkçe’nin aktardığı çalışmada Gladstone Bilgi Bilimi ve Biyoteknoloji Enstitüsü lideri baş muharrir Katie Pollard, bunu zar atmaya benzetiyor. Bir cinste ne vakit yeni bir birey doğsa, bu bireyin genomunda mutasyon çıkma ihtimali oluyor. Her yeni kuşak, gen havuzunda hayatta kalma olasılıklarını artıran küçük değişimlerle büyük avantajlar kazanma fırsatı elde ediyor. Canlılar gelişip yararlı mutasyonları jenerasyonlarına aktardıkça, bu mutasyonların devam etme talihi da artıyor. İnsan ve beyin boyutu kelam konusu olduğunda ise Pollard, bu mutasyon birikiminin kendini genom genelindeki değişimlerle yansıtacağını söylüyor.

Bu rastgele mutasyonlar, genomumuzda bulunan ve insan hızlanmış bölgeleri (HAR) ismi verilen 49 kısa DNA dizilimine katkı yapmış olabilir. Pollard ve araştırma grubu, bu kısımları birinci kere 2006 yılında insan ve şempanzelerin genomlarını karşılaştırırken keşfetmiş. HAR’lar, embriyo gelişimi sırasında bilhassa beyin oluşumu için hangi genlerin açılıp kapanacağını denetim eden gen zenginleştirici formunda çalışıyor.

İnsanlardaki HAR’lar her bir bireyde çok misal olsa da; şempanzeler, kurbağalar ve tavuklar üzere öbür omurgalılardaki hızlanmış bölgelerle kıyaslandığında değişiklik gösteriyor. Araştırmacılar birinci keşiften bu yana HAR’lar ve tipimizi farklı kılan birden çok özellik ortasında ilişki keşfettiler. Pollard HAR’ların insanların evrimleşmesine nasıl yardımcı olduğunu anlamaya çalışırken çok vakit harcamışsa da yeni çalışmada HAR’ların en başta neden ortaya çıktığına odaklanılıyor.

241 göğüslü genomundan (büyük Zoonomia projesi kapsamında) bilgi toplayan araştırma kadrosu, bunların tamamında 312 tane hızlanmış bölge belirlemiş. Belirlenen bu hızlanmış bölgelerin birçoklarının nörogelişimsel zenginleştirici biçiminde davranması, beyin gelişimiyle bir kontağa işaret ediyor. Ancak insan ve şempanzelerin DNA dizilimleri karşılaştırılırken, HAR’ların yüzde 30’u DNA’nın farklı biçimde katlandığı genom bölgelerinde görülmüş. Bu durum, insan genomundaki yapısal değişimlerin muhtemelen üreme sırasında ortaya çıkan rastgele bir mutasyondan çıktığını akla getiriyor. “Mutasyonlar ebediyen ortaya çıkıyor ve spermler ile yumurtalar ne vakit oluşsa; DNA’daki kesitlere, silintilere ve öbür değişimlere sebep olan kimi yanılgılar oluyor” diye açıklıyor Pollard. “Bu mutasyonların birçoğu rastgele bir farklılık meydana getirmiyor lakin orta sıra kimilerinin olumlu bir tesiri oluyor. Gerçekte bu durum çok az görülüyor.”

Bahsettiğimiz durumda, DNA’nın farklı formlarda buruşup katlanmasının da genomunun bir kopyasının bedendeki her hücreye uydurulmasına yardım ettiği görülmüş. “Genom katlanmasının bu sürece dahil olması büyük bir sürpriz zira insan hızlanmış bölgeleri üzerinde çalışan kimse şimdiye kadar genom katlanmasına dikkat etmemişti” diyor Pollard. “DNA’yı A, C, T ve G’ler ile dolu büyük klasördeki bir metin dokümanı üzere düşünüyor ve bu dizilim boyunca doğrusal olarak hareket ettikçe örüntü arıyorduk.

Bu katlanma değişimi, zenginleştiricilerin birinci insanlardaki gen faaliyetini düzenleme biçimini etkilemiş olmalı. DNA’nın katlanma formuna nazaran zenginleştiriciler, yeni dizilimlerin yakınında konumlanmış ve farklı genleri maksat alıp desteklemiş olabilirler. Tesadüfe bakın ki insanlardaki bitişik genlerin büyük kısmı beyin gelişimiyle bağlı. Öbür bir sözle, mutasyon piyangosunu kazanmışız.

Rusya’daki Saint Petersburg Üniversitesi Translasyonel Biyotıp Enstitüsünde çalışan ve daha evvel HAR’ların beyin gelişimindeki rolünü inceleyen genetik araştırmacısı Anastasia Levçenko, “Bu çalışmanın temel başarısı, HAR’ların evrimsel tarihinin insan genomunun yapısal biçimlenimlerinin karmaşık dinamikleriyle bir halde irtibatlı olduğunun keşfedilmesi” diyor. Ancak Levçenko, insan genomunun evrimindeki olay dizisinde daha fazla araştırma yapıldığını da görmek istediğini belirtiyor. Örneğin HAR’ların, DNA katlanmasında meydana gelen değişimlerden çok daha evvel ortaya çıkmış olması yahut DNA katlanmasının, HAR’ların oluşumuna katkıda bulunan etmenlerden sadece biri olması mümkün.

Dahası, beşerler farklı genetik güzergahlardan geçerek öbür hayvanlardan farklı özellikler kazanmış olabilirler. Pollard’ın çalışması, Zoonomia Projesi kapsamında Science bülteninde yayımlanan 11 çalışmadan biri. Proje, yüzlerce göğüslü tipinde paylaşılan ve özgün özelliklerin gerisindeki kodları anlamayı hedefleyen memleketler arası bir proje.

Beşerler büyük beyinlerini talih yapıtı kazanmış olabilir mi? yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Önergeye nazaran; Emekli Sandığı, Bağ-Kur ve SSK emeklileri yılın 6 ayı için toplam yüzde 25 artırım alacak. Öte yandan yüzde 25 emekli maaş artırımından, 7 bin 500 lira alanlar yararlanamayacak.

Ekonomist Prof. Dr. Özgür Demirtaş, toplumsal medyadan artırım oranlarını değerlendirirken, emekliler için davette bulundu.

Demirtaş “Emeklilerin maaşlarında muhakkak yeni güzelleştirme kaide. Sürünsün mü bu beşerler? Ölmelerini mi bekliyoruz? Benim vicdanım sızlıyor bu kadar düşük maaşları görünce. Yetkililerden ricam, vaktinde Türkiye için çalışan bu insanların haklarının yenmemesi” tabirlerini kullandı.

Emeklilerin maaşlarında kesinlikle yeni iyileştirme şart. Sürünsün mü bu insanlar?

Ölmelerini mi bekliyoruz?

Benim vicdanım sızlıyor bu kadar düşük maaşları görünce.

Yetkililerden ricam, zamanında Türkiye için çalışan bu insanların haklarının yenmemesi.

— Özgür Demirtaş (@ProfDemirtas) July 8, 2023

Özgür Demirtaş’tan emekli aylığı isyanı: ‘Sürünsün mü bu beşerler, ölmelerini mi bekliyoruz?’ yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

YAĞIŞLI AYLARDA OTLARI, KURAK MEVSİMLERDE AĞAÇ YAPRAKLARINI TÜKETİYORLAR

Bunun yanı sıra, fillerin derilerindeki kıllarda yapılan kararlı karbon izotopları incelemesi, fillerin yağışlı aylarda otları tercih ederken kurak mevsimde ağaç yapraklarına yöneldiği tezini doğruladı.

Ayrıca, dişi fillerin hamilelikleri boyunca kimi bitkileri aşerdiği de ortaya çıkarıldı.

Araştırma muharrirlerinden Tyler Kartzinel, “Fil bakıcıları, hayvanların gereksinim duyduğu besini tüketmediğinde hayatta kalabileceğini fakat refah içinde yaşayamayacağını unutmamalı.” dedi.

Kartzinel, “Her bir bireyin yeme alışkanlıklarını öğrenerek fil, bizon ve gergedan üzere tiplerin daha güzel idaresini ve kuşaklarının sağlıklı devamlılığını sağlayabiliriz.” tabirini kullandı.

Araştırma müellifleri, farklı yeme alışkanlıkları olan bireylerin rekabete girmeden sürüyle birlikte toplayıcılık yapmasının filleri birbirine kenetlediğini ama iklim değişikliğiyle kıtada azalan kaynaklar karşısında çeşidin hayatta kalma bahtının azaldığı yorumunu yaptı.

Araştırma sonuçları “Royal Society Open Science” mecmuasında yayımlandı.

Araştırmacılara nazaran fillerin de beşerler üzere farklı yeme alışkanlıkları var yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

KAYIP TİTAN DENİZALTI BULUNDU MU?

ABD Kıyı Güvenliği tarafından yapılan açıklamada kayıp denizaltıyı bulmak için Titanik’in enkazının yakınında yapılan bir çalışmada “enkaz alanı” bulunduğu tabir edildi. Açıklamada enkaz alanının keşfedilmesinin akabinde uzmanların süratle çalışmaya başladığı, elde edilen bilgilerin değerlendirildiği ve faal bir arama-kurtarma yapıldığı belirtildi.

TİTAN DENİZALTINDAKİ BEŞERLER YAŞIYOR MU?

Kaybolan denizaltıda 58 yaşındaki İngiliz milyarder ve kaşif Hamish Harding, 77 yaşındaki Fransız kaşif Paul-Henry Nargeolet, OceanGate Expeditions’ın CEO’su ve kurucusu Stockton Rush, 48 yaşındaki Pakistan doğumlu İngiliz işadamı Shahzada Dawood ve 19 yaşındaki oğlu Suleman’ın olduğu açıklanmıştı. Kelam konusu denizaltıdaki oksijenin ise birkaç saat içinde tükeneceği kestirim ediliyor.

Kayıp Titan denizaltı bulundu mu? Titan denizaltındaki beşerler yaşıyor mu? yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Türk, BM’nin kuruluşundan bu yana birincisi 1968’de İran’ın başşehri Tahran’da, ikincisi Viyana’da düzenlenen Dünya İnsan Hakları Konferansı’nın değerine işaret ederek, insan haklarının kıymetini vurgulamak, insan haklarını geniş bir perspektiften ele almak ve canlı tutmak için bu çeşit aktifliklerin kıymetli olduğunu lisana getirdi.

Avrupa Birliği (AB) içinde birtakım ülkelerde, Suriye ve Afganistan’dan gelen göçmenlerin çeşitli münasebetlerle geri gönderilmelerine ait tartışmalara değinen Türk, Suriye ve Afganistan’da insan hakları ile ilgili durumun çok tehlikeli olduğunu belirtti.

Türk, “İnsan haklarına ait durum çok tehlikeli, ağır ve zorlayıcı, bu koşullar altında beşerler zorla geri gönderilemez” dedi.

İltica müracaatlarının AB dışında yapılmasına ait teklifleri de yerinde bulmadığını lisana getiren Türk, bunun sığınmacı ya da mülteciler için yanlışsız bir yaklaşım olmadığını söz etti.

Avusturya İçişleri Bakanı Gerhard Karner, 29 Mayıs’ta yaptığı açıklamada, toplum için tehlike arz eden ve suça bulaşmış Afgan ve Suriyelilerin ülkelerine gönderilmesinden yana olduğunu belirtmiş, iltica müracaatlarının da Avrupa dışından yapılması teklifinde bulunmuştu.

BM’den göçmen çıkışı: Beşerler zorla geri gönderilemez yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Yeni sistemi geliştiren araştırmacılar, ultrason darbelerini hayvanların başına doğrulttuktan sonra bu uyuşukluğu farelerde ve sıçanlarda muvaffakiyetle tetikledi.

Araştırmacılar bu sistemin insanlarda da işe yarayabileceğini ve uzun aralıklı uzay uçuşlarında ya da tıpta kıymetli uygulama alanları olabileceğini tabir ediyor.

Bunun insanlarda nasıl çalışabileceğini anlamak için daha fazla çalışmaya gereksinim duyulsa da araştırmacılar, örneğin akut acil durumlar yahut önemli hastalıklar yaşandığında bunun kullanılabileceğini belirtiyor. Örneğin otomobil kazası geçiren biri, organları nakil için kullanılıncaya kadar soğutulabilir.

Uzaydaki uzun seyahatlerde da yararlı olabilecek bu sistem Mars’a ya da öbür uzak yerlere seyahat edenlerin hayatta kalabilmesi için gereken kaynak ölçüsünün azaltılmasını sağlayabilir.

Memeliler ve kuşlar beden sıcaklıklarını yüksek fiyat ve çok fazla güç yakar. Bu özellik birçok açıdan yararlı olsa da besin ve öbür kaynaklara neredeyse çok fazla gereksinim duymalarına da yol açıyor.

Bazı hayvanlar bu durumun dezavantajlarını, bu süreçlerin birçoklarını azaltan uyuşukluğu tetikleyerek sınırlayabiliyor. Bu da daha az güç kullandıkları ancak bedenlerine ziyan vermeden olağan ömürlerine geri dönebildikleri manasına geliyor.

İnsanlar bunu yapamaz. Fakat yapabilselerdi inanılmaz derecede yararlı olacağından bu durumu tetiklemenin cerrahi müdahale gerektirmeyen, emniyetli ve emniyetli bir yolu aranmaya başlandı.

Bilim insanları, farelerin başına yaklaşık 10 saniye boyunca ultrason darbeleri doğrultmanın, uyuşuklukla tıpkı şartları ortaya çıkararak kalp atış suratının yavaşlaması, beden sıcaklığının düşmesi ve metabolizmanın yavaşlamasına yol açtığını buldu.

Ayrıca araştırmacılar bu beden ısısını ölçerek fare olağana dönüyor üzere göründüğünde bu darbelerden daha çok gönderebilen özel bir sistem kurdu.

Öte yandan bu sistem olmasa, fareler tekrar uyanacak, olağan metabolizmaya ve beden sıcaklığına geri dönecekti.

Yine de pek çok tehlike var. Deneyler, hayvanları bu derin “uyuşuk” durumlarından geri getirmenin tehlikeli olduğunu ve bu canlıların iyileşemeyebileceğini gösteriyor.

Örneğin soğuk ortamlardaki fareler resen uyanmadı. Ve beşerler üzerinde yapılacak bütün deneyler, bu güvenlik problemlerinin insanlarda da tekrarlanması riskini taşıyacak.

Çalışma, Nature’da yayımlanan “Induction of a torpor-like hypothermic and hypometabolic state in rodents by ultrasound” (Kemirgenlerde uyuşukluk gibisi hipotermik ve hipometabolik durumun ultrasonla başlatılması) başlıklı yeni bir makalede anlatıldı.

Independent Türkçe

Beşerler da Kış Uykusuna Yatabilecek… Bilim İnsanları Bu Teknolojiyi Üretmeyi Başardı yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.