Hisseleri yüzde 53,2 değer kaybeden Beşiktaş, 2025 yılında yatırımcısına en fazla kaybettiren spor şirketi oldu. Yatırımcısına Trabzonspor Sportif Yatırım ve Futbol İşletmeciliği yüzde 50,3, Galatasaray Sportif Sınai ve Ticari Yatırımları yüzde 23,4, Fenerbahçe Futbol AŞ yüzde 9,2 kaybettirdi.

Beşiktaş şampiyonluk yarışında geride kalırken, borsada da yatırımcısını üzdü.

Kulüp 2025 yılında müzesine kupa götüremedi.

2025 yılını futbolda herhangi başarı elde edemeden kapatan siyah-beyazlılarda yönetim, teknik ekip ve futbolcular siyah-beyazlı taraftarların beklentilerine cevap veremedi.

Fenerbahçe Futbol Takımı da 2025 yılını kupasız kapattı.

Türkiye Kupası’nı kazanarak 2014’ten sonraki 9 yıllık hasretine 2023’te teknik direktör Jorge Jesus yönetiminde son veren sarı-lacivertliler, 2024’ün ardından 2025’te de müzesine kupa götüremedi.

Süper Lig’de zirvede bulunan Galatasaray ise borsada aynı performansı gösteremedi.

Spor şirketleri aralık ayında da yatırımcısını üzdü

Spor şirketlerinin aralık ayı performansına bakıldığında yatırımcısına en fazla yüzde 14,1’le Fenerbahçe kaybettirdi.

Bu dönemde Trabzonspor’un hisseleri yüzde 10,1, Galatasaray’ın hisseleri yüzde 8,7, Beşiktaş’ın hisseleri yüzde 5,2 geriledi.

En fazla piyasa değerine Galatasaray sahip

Halka açık 4 spor şirketi arasında en fazla piyasa değerine sahip kulüp olan Galatasaray yılı 15 milyar 659 milyon 999 bin 999 lira piyasa değeriyle tamamladı.

Galatasaray’ı 11 milyar 525 milyon lira piyasa değeriyle Fenerbahçe, 8 milyar 25 milyon lira piyasa değeriyle Trabzonspor ve 7 milyar 114 milyon 247 bin 799 lira Piyasa değeriyle Beşiktaş izledi.

Süper Lig’in devleri borsada yatırımcısını üzdü yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Münih’teki otomobil fuarında ilgi odağı oldular

Almanya’nın Münih kentinde düzenlenen IAA Mobility otomobil fuarı, bu yıl Çinli elektrikli araç üreticilerinin gövde gösterisine sahne oldu. Dev stantlarla fuara katılan şirketler, Avrupa pazarına açılma kararlılıklarını vurguladı.

Avrupa Birliği’nin uyguladığı yüksek gümrük vergilerine rağmen Çinli markalar, agresif satış stratejileri ve düşük fiyat avantajlarıyla pazarda daha güçlü bir yer edinmeyi planlıyor.

Xpeng düşük fiyatla rekabeti kızıştıracak

Xpeng CEO’su He Xiaopeng, şirketin küresel büyümesinin beklenenden hızlı olduğunu belirtti. Xiaopeng, 2025’te Avrupa’da Mona serisini satışa sunacaklarını açıkladı. Çin’de Mona modellerinin fiyatı 17 bin doların altındabaşlıyor. Bu hamlenin Avrupa otomobil pazarında ciddi bir fiyat rekabeti yaratması bekleniyor.

GAC 2027 için satış hedefini duyurdu

Bir diğer Çinli üretici Guangzhou Automobile Group (GAC) da Avrupa’daki büyüme planlarını paylaştı. GAC International Başkanı Wei Haigang, şirketin 2027’ye kadar Avrupa’da en az 50 bin araç satmayı hedeflediğini söyledi. GAC, kıtaya Aion V ve Aion UT isimli iki elektrikli modelini getirmeyi planlıyor.

Fuarda ayrıca Leapmotor da yer aldı. Bu gelişmeler, Çinli üreticilerin Avrupa otomobil pazarındaki rekabeti daha da sertleştireceğinin göstergesi olarak değerlendiriliyor.

KAYNAK: Otomobilin Sayfası

Çinli elektrikli otomobil devleri Avrupa’da rekabeti kızıştırıyor yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Havacılık sektörüne yönelik global yayın organı FlightGlobal adına Counterpoint Market Intelligence tarafından yapılan derlemede 2023 faaliyetleri doğrultusunda sektörün en büyük 100 şirketine yer verildi.

Listenin hazırlanmasında kullanılan bilgiler şirketlerin yıllık raporlarından ve kamuya açık belgelerden derlendi.

Kovid-19 salgından en fazla etkilenen sektörlerden biri olan sivil havacılıkta önemli bir geri dönüş yaşanırken, bu alanın en büyük aktörleri Boeing ve Airbus listenin zirvesindeki yerlerini geri aldı.

Boeing 77 milyar 794 milyon dolar satış rakamıyla listede ilk sıraya yerleşti. Boeing’i 70 milyar 829 milyon dolarla Airbus izledi.

Savunma sanayisine yönelik havacılık çözümleri ağırlıkta olan RTX 68 milyar 920 milyon, Lockheed Martin 67 milyar 571 milyon, Northrop Grumman 39 milyar 290 milyon dolar satış rakamlarıyla Boeing ve Airbus’ı takip etti.

Listede GE Aerospace 31 milyar 770 milyon dolar ile 6, Safran 25 milyar 107 milyon dolar ile 7, L3Harris 19 milyar 419 milyon Dolar ile 8, Leonardo 16 milyar 549 milyon dolar ile 9, BAE Systems 14 milyar 757 milyon dolar ile 10. sırada yer aldı.

Sektördeki önemli aktörlerden Rolls-Royce 14 milyar 210 milyon dolar ile 11, Bombardier 8 milyar 46 milyon dolar ile 16, Thales 5 milyar 777 milyon 21, SpaceX 4 milyar 543 milyon Dolar ile 28. olarak dikkati çekti.

TÜRK ŞİRKETLERİNİN BAŞARISININ KAYNAĞI

2023 yılına ait en büyük 100 havacılık şirketi listesinde Türkiye’den iki şirket yer aldı.

TUSAŞ 38. sırada yer alırken, listeye ilk kez giren Baykar ise 49. basamakta kendine yer buldu.

ANKA, AKSUNGUR, ATAK, T70, HÜRKUŞ, GÖKBEY gibi platformları yurt içindeki ve dışındaki kullanıcıların kullanımına sunan TUSAŞ, ANKA III, HÜRJET ve Milli Muharip Uçak KAAN gibi hava platformlarını geliştirmeyi sürdürüyor. TUSAŞ, 2023’teki 2 milyar 674 milyon dolar satış rakamıyla havacılık sanayisindeki ilk 50 şirket arasında yer alma başarısına ulaştı.

TUSAŞ’ın AR-GE yatırımları ve yüksek teknolojili çözümleri şirketin rekabet gücünü artırırken, dost ülkelere yapılan ihracatlar, sivil havacılık şirketlerine yapılan yapısal ürün teslimatları şirketin gelirlerini ve dünya çapındaki yerini güçlendirdi.

Baykar ise 1 milyar 805 milyon dolarlık satış rakamıyla listeye güçlü bir giriş yaptı. Bayraktar TB2 ile en fazla ülkeye ihraç edilen silahlı insansız hava aracı ünvanına sahip olan Baykar, 2023’te bu başarıya Bayraktar AKINCI TİHA’yı da ekledi. Dünyanın en büyük SİHA ihracatçısı olan Baykar, 2021, 2022 ve 2023 yıllarında Türkiye’nin savunma ve havacılık sanayisindeki ihracat şampiyonu oldu.

Son yıllarda gelirlerinin yüzde 90’ından fazlasını ihracattan elde eden Baykar’ın, halihazırda imzalanan sözleşmelerinin yüzde 97,5’i ihracata yönelik olarak yapıldı. Bayraktar TB2 ve Bayraktar AKINCI için 35 ülkeyle ihracat anlaşması yapan Baykar, bu gelirlerle Bayraktar TB3 ve Bayraktar KIZILELMA platformlarını geliştiriyor.

TUSAŞ ve Baykar isimleri havacılık devleri arasında! yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

İspanyol ekibin teknik direktörü Diego Simeone’nin EURO 2024’te Ferdi Kadıoğlu’nu yakından takip ettiği öne sürüldü.

Akşam’ın İspanyol basınına dayandırdığı habere göre, sarı-lacivertlilerin Ferdi için Borussia Dortmund’dan gelen 20 milyon euroluk teklifi reddettiği ve 35-40 milyon euronun altında gelen teklifleri değerlendirmeye almayacağı ifade edildi.

Ferdi Kadıoğlu, geride kalan sezon sarı-lacivertli formayla Süper Lig’de 37 maça çıkarken, toplam 3 bin 328 dakika sahada kalarak bu alanda zirvenin sahibi oldu.

24 yaşındaki oyuncu Fenerbahçe’de geçen sezon forma giydiği 37 maçta 1 gol atarken, 4 asist yaptı, 3 de sarı kart gördü.

Futbolun devleri Ferdi’nin peşinde! yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

İstanbul Sanayi Odası (İSO) tarafından hazırlanan, sanayi sektörlerinin devlerini belirleyen ve 1968’den bu yana aralıksız olarak açıklanan ‘Türkiye’nin 500 Büyük Sanayi Kuruluşu Araştırması’nın 2023 yılı sonuçları kamuoyu ile paylaşıldı.

İSO Yönetim Kurulu Başkanı Erdal Bahçıvan tarafından açıklanan ‘Türkiye’nin 500 Büyük Sanayi Kuruluşu Araştırması’nda 2023 yılında üretimden satışlara göre en büyük kuruluş 484 milyar liralık satışlarıyla Tüpraş oldu. Bu kuruluş uzun yıllardır sürdürdüğü liderliğini 2023 yılında da korudu. 2023 yılında üretimden satışlara göre ikinci büyük kuruluş 238 milyar lira ile Ford Otomotiv oldu. Üçüncü sırada ise yaklaşık 227 milyar liralık üretimden satışlarıyla Star Rafineri yer aldı. İSO 500’ün ilk 10’unda yer alan şirketlerde 2022 yılına göre iki değişiklik oldu. Geçen yıl ilk 10’da yer almayan Mercedes-Benz ve Gramaltın Kıymetli Madenler ilk 10’a yükseldi.

ÜRETİMDEN SATIŞLARDA YÜZDE 42,1’LİK ARTIŞ

İSO 500’de üretimden satışların 2023 yılında yüzde 42,1 artarak 4 trilyon 485 milyar liradan 6 trilyon 375 milyar liraya çıktığını ifade eden Erdal Bahçıvan, “2021 ve 2022 yıllarına göre zayıf bir performansa işaret eden bu artışın 2022 yılının sonundan itibaren geldiğini tahmin etmek zor değildi. Üretimden satışlarda büyüme bir önceki yıl yüzde 119 iken, 2023 yılında yüzde 42,1’e gerilemesinin nedenlerine baktığımızda; yavaşlayan küresel talep, 6 Şubat’ta ardı ardına yaşadığımız deprem felaketleri ve seçimler sonrasında ekonomi politikalarında yaşanan değişim belirleyici rol oynadı. Üretimden net satışlardaki asıl dramatik görüntüyü reel değişimlerde görüyoruz. İSO 500 Büyük kuruluşlarının üretimden satışlardaki reel değişimlerine baktığımızda şu sonuç dikkat çekiyor: 2023 verileri yıl sonu tüketici enflasyonu ile arındırıldığında, üretimden satışların 2022 yılına göre reel olarak yüzde 13,8 gerilediği görülüyor. Reel değişimleri hesaplarken son yıllarda hep yaptığımız gibi bu yıl da, yıl sonu TÜFE enflasyonunu kullandık. Fakat diğer taraftan biliyoruz ki 2023 yılı boyunca yıllık enflasyon oldukça değişken bir seyir izledi. Hangi göstergeyi kullanırsak kullanalım, 2023 yılında İSO 500’ün üretimden satışları enflasyonun altında kaldı ve reel olarak gerileme gösterdi.” dedi. Zorlu küresel rekabet koşullarının etkisiyle İSO 500’ün ihracatının 2022 yılına göre yüzde 2,9 düşüş ile 95,1 milyar dolara gerilediğini kaydeden Bahçıvan, “2023 yılında zayıflayan küresel büyüme dinamiklerine rağmen ülkemizin ihracatı binde 5 oranında artarak 255,4 milyar dolara ulaşmıştı. Aynı yılda Türkiye sanayi ihracatı ise binde 2 düşüşle 245,6 milyar dolara gerilemişti. 2023 yılında İSO 500 ve genel olarak Türkiye sanayi sektörü, ihracat pazarlarındaki durgunluktan olumsuz etkilendi.” diye konuştu.

KÂRLILIKLARDA REEL OLARAK GERİLEME YAŞANDI

2023 yılında İSO 500’ün satışlarının yanı sıra karlılıklarının da zayıf kaldığını dile getiren Erdal Bahçıvan, sözlerini şöyle sürdürdü: “2023’te İSO 500’ün faaliyet karı yüzde 39,7 artarak; 671 milyar liradan 937 milyar liraya çıktı. Buna karşılık faaliyet karlılığı oranı, 0,3 puan düşüşle yüzde 12,8’den yüzde 12,5’e geriledi. İSO 500 kuruluşlarının bir diğer karlılık göstergesi olan faiz, amortisman ve vergi öncesi karı yüzde 45,5 artışla 808 milyar liradan 1 trilyon 175 milyar liraya yükseldi. Aynı yılda FAVÖK karlılığı oranı 0,3 puan artışla yüzde 15,4’ten yüzde 15,7’ye çıktı. Son olarak, İSO 500’deki vergi öncesi kar ve zarar toplamının yüzde 32,9 artarak 485 milyar liradan 645 milyar liraya yükseldiğini görüyoruz. Ancak satış karlılığı oranının 0,7 puan düşüşle yüzde 9,3’ten yüzde 8,6’ya inmesi dikkat çekiyor. Tüm kar büyüklüklerindeki artışlar, 2023 yılı enflasyonunun altında kalırken, bu da reel olarak gerilemeye işaret etti. İSO 500’de vergi öncesi dönem kar ve zarar büyüklüğüne göre 2022 yılında kar eden kuruluş sayısı 442 iken, bu sayı 2023 yılında 404’e indi. Zarar eden kuruluş sayısı da 58’den 96’ya yükseldi. Bu sayı, 2018 sonrasındaki en yüksek değer olarak tespit edildi.”

FİNANSMAN GİDERLERİ 2023’TE YÜZDE 92,5 ARTTI

2023’ün en çarpıcı gelişmelerinden birinin de, uzun yıllardır ilk kez ortaya çıkan net kambiyo zararı olduğunu söyleyen Erdal Bahçıvan, “Buna karşılık kambiyo işlemleri haricindeki diğer gelirlerden elde edilen net kar, 282 milyar liraya çıkarak kur zararını fazlasıyla telafi etti. Bu sayede toplam faaliyet dışı gelirlerin net satışlara oranının yüzde 2,1’den yüzde 3,6’ya çıktığı anlaşılıyor. Bu noktada, söz konusu gelirler içerisinde faiz, temettü, iştirak, menkul kıymet, duran varlık satışı, komisyon vb. gibi kalemlerin yer aldığını hatırlatmak isterim. Sanayinin son 10 yıldaki üretim faaliyeti dışı gelirlerinin dönem kar ve zarar toplamı içindeki paylarına da dikkat çekmek istiyorum. Bu pay, üst üste dört yıl düşüşle 2022’de yüzde 22,9’a kadar geriledikten sonra 2023’te yüzde 41,3’e çıkmış ve geçmiş yıllardaki ortalamasına yaklaşmış gözüküyor.” ifadelerini kullandı. İSO 500’ün finansman giderlerinin de 2023’te yüzde 92,5 artarak 277 milyar liradan 533 milyar liraya yükseldiğini dile getiren Erdal Bahçıvan, “Böylece finansman giderlerinin faaliyet karına oranı 15,6 puan artışla yüzde 41,3’ten yüzde 56,9’a çıkmış durumda. Son 12 yıllık ortalamanın yüzde 57 olduğu düşünüldüğünde; yıllardan beri hep işaret ettiğimiz üzere sanayicinin elde ettiği karın yarısından fazlasını finansman giderlerine ayırmaya devam ediyor.” dedi.

ENFLASYON DÜZELTMESİ BİLANÇODA ÖZKAYNAK PAYINI ARTIRDI

2023 yılında enflasyon düzeltmesi sonrası verilere bakıldığında, İSO 500’ün aktif toplamının yüzde 126 artarak 3,9 trilyon liradan 8,8 trilyon liraya yükseldiğinin altını çizen Erdal Bahçıvan, bu artışın 2,9 trilyona yakın kısmının enflasyon düzeltmesinden kaynaklandığını söyledi. Aktiflerin alt kalemlerine inildiğinde, enflasyon düzeltmesinin esas olarak duran varlıkları etkilediğini kaydeden Bahçıvan, “Duran varlıklar yüzde 242 artarak 1,4 trilyon liradan 4,7 trilyon liraya ulaştı. Bu artışın 2,7 trilyonluk kısmı enflasyon düzeltmesine bağlı olarak gerçekleşti. Dönen varlıklardaki artış ise yüzde 63 ile çok daha düşük kaldı ve enflasyon düzeltmesi bu kalemde sadece 173 milyar liralık katkı yaptı. Özkaynaklar 2023’te enflasyon düzeltmesi sonrası verilerle yüzde 245 artarak 1,4 trilyon liradan 4,8 trilyon liraya çıktı. Bu kalemde enflasyon düzeltmesinin etkisi 2,8 trilyon ile oldukça yüksek. Toplam borçlardaki etki ise düzeltmenin parasal olmayan kıymetlere uygulanmış olması nedeniyle çok daha düşük düzeyde gerçekleşti. Düzeltme sonrası verilerle toplam borçlar yaklaşık yüzde 60 artarak 2,5 trilyon liradan 4 trilyon liraya çıkarken, düzeltmenin etkisi 31 milyar lira ile sınırlı kaldı. Enflasyon düzeltmesinin etkisiyle İSO 500’ün kaynak yapısında özkaynaklar lehine önemli bir gelişme sağlandı. 2022’de yüzde 35,7 olan özkaynak payı, 2023’te düzeltme yapılmaması halinde yüzde 33,2’ye düşecek iken, düzeltme sonrası yüzde 54,5’e yükseldi. Enflasyon düzeltmesi İSO 500’ün bilançosunda özkaynak payını 21,3 puan artırarak toplam borçların üzerine çıkardı” diye konuştu.

MALİ BORÇLAR 1,3 TRİLYON LİRADAN 2 TRİLYON LİRAYA ÇIKTI

İSO 500’de mali borçların yüzde 54 artışla 1,3 trilyon liradan 2 trilyon liraya çıktığını kaydeden Erdal Bahçıvan, sözlerine şöyle devam etti: “Diğer borçlarda ise yüzde 66’ya yakın bir artışla 1,2 trilyon liradan yine 2 trilyon liraya yükseliş söz konusu. Enflasyon düzeltmesinin yalnızca parasal olmayan kıymetlere uygulanması nedeniyle mali borçlar hiç etkilenmezken diğer borçlardaki etki ise yüzde 1,6 ile oldukça sınırlı kaldı. 2021 ve 2022 yıllarına benzer şekilde 2023’te de diğer borçların mali borçlardan daha hızlı arttığını görüyoruz. Bu durum muhtemelen geçtiğimiz yılın ikinci yarısında finansmana erişim koşullarında yaşanan sıkılaşmanın etkilerini taşıyor. Diğer taraftan vade yapıları incelendiğinde ise kısa vadeli mali borçlardaki artışın yüzde 53 ile uzun vadeli mali borçlardaki yüzde 56’lık artışın hafif altında kaldığı dikkat çekiyor. Kısa vadeli mali borçların toplam borçlar içerisindeki payı yüzde 51,7 ile uzun vadeli borçların üzerinde kaldı ve önceki yıla göre önemli bir değişim kaydetmedi.”

SANAYİNİN TEKNOLOJİK DÖNÜŞÜMÜ İÇİN UMUT VERİCİ

Her yıl yapılan araştırma ile birlikte ‘Sanayide Teknoloji Yoğunluklarına Göre Yaratılan Katma Değer Dağılımı’nın da incelendiğini belirten Erdal Bahçıvan, “Sanayimizin düşük, orta ve yüksek teknoloji ile bağını en somut şekilde ortaya koyan bu verilerde son yıllarda genellikle durağan, değişmeyen bir seyir vardı. Fakat bu yıl sanayimizin orta-yüksek ve yüksek teknolojiye doğru olumlu bir kırılma yaşandığını görüyoruz. 2022 yılına göre 2023 yılında, yüksek ve orta-yüksek teknoloji yoğunluklu sektörlerin yaratılan toplam katma değer içindeki payını 4 puan artırması sanayimizin teknolojik dönüşümü adına umut vericidir.” dedi.

HALKA AÇIK ŞİRKET SAYISI 85’E ÇIKTI

Sermayenin tabana yayılması ve özellikle sanayi kuruluşlarının kaliteli finansal kaynağa erişimi açısından şirketlerin halka açılmalarının da büyük önem taşıdığını, son yıllarda sanayi kuruluşlarında nitelikli finansmana erişim bağlamında hisselerini halka açma seçeneğini kullanma eğiliminin arttığını ifade eden Erdal Bahçıvan, “İSO 500 içinde halka açık kuruluşların sayısı 2017-2021 döneminde 65-69 bandında seyrettikten sonra 2022’de 8 adet, 2023’te 12 adet artarak 85’e yükseldi. Böylece İSO 500 içinde halka açık kuruluş sayısı bugüne kadarki en yüksek düzeyine ulaştı. Sanayi şirketlerimizin halka açılmaya dönük ilgisinin 2024’te de sürdüğünü görüyoruz ve bu süreci sanayi firmalarımızın sermaye piyasası araçlarını daha fazla kullanması açısından olumlu buluyoruz.” diye belirtti.

Türk sanayi sektöründe yabancı sermaye paylı kuruluşların da önemli rol oynamaya devam ettiğini anlatan Bahçıvan, 2010’lu yıllarla birlikte düşüş eğilimi gösteren yabancı sermaye paylı kuruluşların sayısının 2023 yılında 8 adet artışla 116’ya yükseldiğini, bunu İSO 500’ün olumlu göstergelerinden biri olarak gördüklerini kaydetti. İSO 500’ün istihdamının da 2023 yılında yüzde 1,9 artarak yaklaşık 804 bin kişiye yaklaştığını aktaran Bahçıvan, aynı yılda ödenen maaş ve ücretlerdeki artışın da yüzde 120 civarında gerçekleştiğini söyledi.

YÜKSEK ENFLASYONUN YARATTIĞI HASAR BÜYÜK

2022 yılında ekonomide rasyonaliteden kopuş ve ekonomik uygulamalardaki ‘gel-git’lerin ekonomide yarattığı tahribatın çok konuşulduğuna vurgu yapan Bahçıvan, “İSO 500’ün 2023 sonuçlarını bir anlamda ‘finansal istikrardan uzaklaşmanın ilk etkisinin yüksek enflasyon olacağı, enflasyonist bir büyüme yapısının da nitelikli ve sürdürülebilir olamayacağı’ gerçeğini gösteren mikro bir laboratuvar olarak görmeliyiz. Artık hepimiz biliyoruz ki yüksek enflasyon şirket bilançolarında geçici bir illüzyon yaratıyor. Zaman geçtikçe gerçeklerle yüzleşiyoruz. İSO 500’ün temel göstergelerinin bize söylediği de bu. Bizim reel sektör olarak yaşadıklarımız bir yana; yüksek enflasyonun kamu maliyesi, mali dünya ve hepsinden de önemlisi toplumda yaratmış olduğu hasar büyük. Çünkü enflasyon sadece ekonomik bir hasar değil, sosyolojik, psikolojik ve en önemlisi ahlaki, etik bir etki de yaratıyor.” diye konuştu.

Türkiye’nin sanayi devleri belli oldu yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

İstanbul Sanayi Odası (İSO) tarafından hazırlanan, sanayi sektörlerinin devlerini belirleyen ve 1968’den bu yana aralıksız olarak açıklanan ‘Türkiye’nin 500 Büyük Sanayi Kuruluşu Araştırması’nın 2023 yılı sonuçları kamuoyu ile paylaşıldı.

İSO Yönetim Kurulu Başkanı Erdal Bahçıvan tarafından açıklanan ‘Türkiye’nin 500 Büyük Sanayi Kuruluşu Araştırması’nda 2023 yılında üretimden satışlara göre en büyük kuruluş 484 milyar liralık satışlarıyla Tüpraş oldu. Bu kuruluş uzun yıllardır sürdürdüğü liderliğini 2023 yılında da korudu. 2023 yılında üretimden satışlara göre ikinci büyük kuruluş 238 milyar lira ile Ford Otomotiv oldu. Üçüncü sırada ise yaklaşık 227 milyar liralık üretimden satışlarıyla Star Rafineri yer aldı. İSO 500’ün ilk 10’unda yer alan şirketlerde 2022 yılına göre iki değişiklik oldu. Geçen yıl ilk 10’da yer almayan Mercedes-Benz ve Gramaltın Kıymetli Madenler ilk 10’a yükseldi.

ÜRETİMDEN SATIŞLARDA YÜZDE 42,1’LİK ARTIŞ

İSO 500’de üretimden satışların 2023 yılında yüzde 42,1 artarak 4 trilyon 485 milyar liradan 6 trilyon 375 milyar liraya çıktığını ifade eden Erdal Bahçıvan, “2021 ve 2022 yıllarına göre zayıf bir performansa işaret eden bu artışın 2022 yılının sonundan itibaren geldiğini tahmin etmek zor değildi. Üretimden satışlarda büyüme bir önceki yıl yüzde 119 iken, 2023 yılında yüzde 42,1’e gerilemesinin nedenlerine baktığımızda; yavaşlayan küresel talep, 6 Şubat’ta ardı ardına yaşadığımız deprem felaketleri ve seçimler sonrasında ekonomi politikalarında yaşanan değişim belirleyici rol oynadı. Üretimden net satışlardaki asıl dramatik görüntüyü reel değişimlerde görüyoruz. İSO 500 Büyük kuruluşlarının üretimden satışlardaki reel değişimlerine baktığımızda şu sonuç dikkat çekiyor: 2023 verileri yıl sonu tüketici enflasyonu ile arındırıldığında, üretimden satışların 2022 yılına göre reel olarak yüzde 13,8 gerilediği görülüyor. Reel değişimleri hesaplarken son yıllarda hep yaptığımız gibi bu yıl da, yıl sonu TÜFE enflasyonunu kullandık. Fakat diğer taraftan biliyoruz ki 2023 yılı boyunca yıllık enflasyon oldukça değişken bir seyir izledi. Hangi göstergeyi kullanırsak kullanalım, 2023 yılında İSO 500’ün üretimden satışları enflasyonun altında kaldı ve reel olarak gerileme gösterdi.” dedi. Zorlu küresel rekabet koşullarının etkisiyle İSO 500’ün ihracatının 2022 yılına göre yüzde 2,9 düşüş ile 95,1 milyar dolara gerilediğini kaydeden Bahçıvan, “2023 yılında zayıflayan küresel büyüme dinamiklerine rağmen ülkemizin ihracatı binde 5 oranında artarak 255,4 milyar dolara ulaşmıştı. Aynı yılda Türkiye sanayi ihracatı ise binde 2 düşüşle 245,6 milyar dolara gerilemişti. 2023 yılında İSO 500 ve genel olarak Türkiye sanayi sektörü, ihracat pazarlarındaki durgunluktan olumsuz etkilendi.” diye konuştu.

KÂRLILIKLARDA REEL OLARAK GERİLEME YAŞANDI

2023 yılında İSO 500’ün satışlarının yanı sıra karlılıklarının da zayıf kaldığını dile getiren Erdal Bahçıvan, sözlerini şöyle sürdürdü: “2023’te İSO 500’ün faaliyet karı yüzde 39,7 artarak; 671 milyar liradan 937 milyar liraya çıktı. Buna karşılık faaliyet karlılığı oranı, 0,3 puan düşüşle yüzde 12,8’den yüzde 12,5’e geriledi. İSO 500 kuruluşlarının bir diğer karlılık göstergesi olan faiz, amortisman ve vergi öncesi karı yüzde 45,5 artışla 808 milyar liradan 1 trilyon 175 milyar liraya yükseldi. Aynı yılda FAVÖK karlılığı oranı 0,3 puan artışla yüzde 15,4’ten yüzde 15,7’ye çıktı. Son olarak, İSO 500’deki vergi öncesi kar ve zarar toplamının yüzde 32,9 artarak 485 milyar liradan 645 milyar liraya yükseldiğini görüyoruz. Ancak satış karlılığı oranının 0,7 puan düşüşle yüzde 9,3’ten yüzde 8,6’ya inmesi dikkat çekiyor. Tüm kar büyüklüklerindeki artışlar, 2023 yılı enflasyonunun altında kalırken, bu da reel olarak gerilemeye işaret etti. İSO 500’de vergi öncesi dönem kar ve zarar büyüklüğüne göre 2022 yılında kar eden kuruluş sayısı 442 iken, bu sayı 2023 yılında 404’e indi. Zarar eden kuruluş sayısı da 58’den 96’ya yükseldi. Bu sayı, 2018 sonrasındaki en yüksek değer olarak tespit edildi.”

FİNANSMAN GİDERLERİ 2023’TE YÜZDE 92,5 ARTTI

2023’ün en çarpıcı gelişmelerinden birinin de, uzun yıllardır ilk kez ortaya çıkan net kambiyo zararı olduğunu söyleyen Erdal Bahçıvan, “Buna karşılık kambiyo işlemleri haricindeki diğer gelirlerden elde edilen net kar, 282 milyar liraya çıkarak kur zararını fazlasıyla telafi etti. Bu sayede toplam faaliyet dışı gelirlerin net satışlara oranının yüzde 2,1’den yüzde 3,6’ya çıktığı anlaşılıyor. Bu noktada, söz konusu gelirler içerisinde faiz, temettü, iştirak, menkul kıymet, duran varlık satışı, komisyon vb. gibi kalemlerin yer aldığını hatırlatmak isterim. Sanayinin son 10 yıldaki üretim faaliyeti dışı gelirlerinin dönem kar ve zarar toplamı içindeki paylarına da dikkat çekmek istiyorum. Bu pay, üst üste dört yıl düşüşle 2022’de yüzde 22,9’a kadar geriledikten sonra 2023’te yüzde 41,3’e çıkmış ve geçmiş yıllardaki ortalamasına yaklaşmış gözüküyor.” ifadelerini kullandı. İSO 500’ün finansman giderlerinin de 2023’te yüzde 92,5 artarak 277 milyar liradan 533 milyar liraya yükseldiğini dile getiren Erdal Bahçıvan, “Böylece finansman giderlerinin faaliyet karına oranı 15,6 puan artışla yüzde 41,3’ten yüzde 56,9’a çıkmış durumda. Son 12 yıllık ortalamanın yüzde 57 olduğu düşünüldüğünde; yıllardan beri hep işaret ettiğimiz üzere sanayicinin elde ettiği karın yarısından fazlasını finansman giderlerine ayırmaya devam ediyor.” dedi.

ENFLASYON DÜZELTMESİ BİLANÇODA ÖZKAYNAK PAYINI ARTIRDI

2023 yılında enflasyon düzeltmesi sonrası verilere bakıldığında, İSO 500’ün aktif toplamının yüzde 126 artarak 3,9 trilyon liradan 8,8 trilyon liraya yükseldiğinin altını çizen Erdal Bahçıvan, bu artışın 2,9 trilyona yakın kısmının enflasyon düzeltmesinden kaynaklandığını söyledi. Aktiflerin alt kalemlerine inildiğinde, enflasyon düzeltmesinin esas olarak duran varlıkları etkilediğini kaydeden Bahçıvan, “Duran varlıklar yüzde 242 artarak 1,4 trilyon liradan 4,7 trilyon liraya ulaştı. Bu artışın 2,7 trilyonluk kısmı enflasyon düzeltmesine bağlı olarak gerçekleşti. Dönen varlıklardaki artış ise yüzde 63 ile çok daha düşük kaldı ve enflasyon düzeltmesi bu kalemde sadece 173 milyar liralık katkı yaptı. Özkaynaklar 2023’te enflasyon düzeltmesi sonrası verilerle yüzde 245 artarak 1,4 trilyon liradan 4,8 trilyon liraya çıktı. Bu kalemde enflasyon düzeltmesinin etkisi 2,8 trilyon ile oldukça yüksek. Toplam borçlardaki etki ise düzeltmenin parasal olmayan kıymetlere uygulanmış olması nedeniyle çok daha düşük düzeyde gerçekleşti. Düzeltme sonrası verilerle toplam borçlar yaklaşık yüzde 60 artarak 2,5 trilyon liradan 4 trilyon liraya çıkarken, düzeltmenin etkisi 31 milyar lira ile sınırlı kaldı. Enflasyon düzeltmesinin etkisiyle İSO 500’ün kaynak yapısında özkaynaklar lehine önemli bir gelişme sağlandı. 2022’de yüzde 35,7 olan özkaynak payı, 2023’te düzeltme yapılmaması halinde yüzde 33,2’ye düşecek iken, düzeltme sonrası yüzde 54,5’e yükseldi. Enflasyon düzeltmesi İSO 500’ün bilançosunda özkaynak payını 21,3 puan artırarak toplam borçların üzerine çıkardı” diye konuştu.

MALİ BORÇLAR 1,3 TRİLYON LİRADAN 2 TRİLYON LİRAYA ÇIKTI

İSO 500’de mali borçların yüzde 54 artışla 1,3 trilyon liradan 2 trilyon liraya çıktığını kaydeden Erdal Bahçıvan, sözlerine şöyle devam etti: “Diğer borçlarda ise yüzde 66’ya yakın bir artışla 1,2 trilyon liradan yine 2 trilyon liraya yükseliş söz konusu. Enflasyon düzeltmesinin yalnızca parasal olmayan kıymetlere uygulanması nedeniyle mali borçlar hiç etkilenmezken diğer borçlardaki etki ise yüzde 1,6 ile oldukça sınırlı kaldı. 2021 ve 2022 yıllarına benzer şekilde 2023’te de diğer borçların mali borçlardan daha hızlı arttığını görüyoruz. Bu durum muhtemelen geçtiğimiz yılın ikinci yarısında finansmana erişim koşullarında yaşanan sıkılaşmanın etkilerini taşıyor. Diğer taraftan vade yapıları incelendiğinde ise kısa vadeli mali borçlardaki artışın yüzde 53 ile uzun vadeli mali borçlardaki yüzde 56’lık artışın hafif altında kaldığı dikkat çekiyor. Kısa vadeli mali borçların toplam borçlar içerisindeki payı yüzde 51,7 ile uzun vadeli borçların üzerinde kaldı ve önceki yıla göre önemli bir değişim kaydetmedi.”

SANAYİNİN TEKNOLOJİK DÖNÜŞÜMÜ İÇİN UMUT VERİCİ

Her yıl yapılan araştırma ile birlikte ‘Sanayide Teknoloji Yoğunluklarına Göre Yaratılan Katma Değer Dağılımı’nın da incelendiğini belirten Erdal Bahçıvan, “Sanayimizin düşük, orta ve yüksek teknoloji ile bağını en somut şekilde ortaya koyan bu verilerde son yıllarda genellikle durağan, değişmeyen bir seyir vardı. Fakat bu yıl sanayimizin orta-yüksek ve yüksek teknolojiye doğru olumlu bir kırılma yaşandığını görüyoruz. 2022 yılına göre 2023 yılında, yüksek ve orta-yüksek teknoloji yoğunluklu sektörlerin yaratılan toplam katma değer içindeki payını 4 puan artırması sanayimizin teknolojik dönüşümü adına umut vericidir.” dedi.

HALKA AÇIK ŞİRKET SAYISI 85’E ÇIKTI

Sermayenin tabana yayılması ve özellikle sanayi kuruluşlarının kaliteli finansal kaynağa erişimi açısından şirketlerin halka açılmalarının da büyük önem taşıdığını, son yıllarda sanayi kuruluşlarında nitelikli finansmana erişim bağlamında hisselerini halka açma seçeneğini kullanma eğiliminin arttığını ifade eden Erdal Bahçıvan, “İSO 500 içinde halka açık kuruluşların sayısı 2017-2021 döneminde 65-69 bandında seyrettikten sonra 2022’de 8 adet, 2023’te 12 adet artarak 85’e yükseldi. Böylece İSO 500 içinde halka açık kuruluş sayısı bugüne kadarki en yüksek düzeyine ulaştı. Sanayi şirketlerimizin halka açılmaya dönük ilgisinin 2024’te de sürdüğünü görüyoruz ve bu süreci sanayi firmalarımızın sermaye piyasası araçlarını daha fazla kullanması açısından olumlu buluyoruz.” diye belirtti.

Türk sanayi sektöründe yabancı sermaye paylı kuruluşların da önemli rol oynamaya devam ettiğini anlatan Bahçıvan, 2010’lu yıllarla birlikte düşüş eğilimi gösteren yabancı sermaye paylı kuruluşların sayısının 2023 yılında 8 adet artışla 116’ya yükseldiğini, bunu İSO 500’ün olumlu göstergelerinden biri olarak gördüklerini kaydetti. İSO 500’ün istihdamının da 2023 yılında yüzde 1,9 artarak yaklaşık 804 bin kişiye yaklaştığını aktaran Bahçıvan, aynı yılda ödenen maaş ve ücretlerdeki artışın da yüzde 120 civarında gerçekleştiğini söyledi.

YÜKSEK ENFLASYONUN YARATTIĞI HASAR BÜYÜK

2022 yılında ekonomide rasyonaliteden kopuş ve ekonomik uygulamalardaki ‘gel-git’lerin ekonomide yarattığı tahribatın çok konuşulduğuna vurgu yapan Bahçıvan, “İSO 500’ün 2023 sonuçlarını bir anlamda ‘finansal istikrardan uzaklaşmanın ilk etkisinin yüksek enflasyon olacağı, enflasyonist bir büyüme yapısının da nitelikli ve sürdürülebilir olamayacağı’ gerçeğini gösteren mikro bir laboratuvar olarak görmeliyiz. Artık hepimiz biliyoruz ki yüksek enflasyon şirket bilançolarında geçici bir illüzyon yaratıyor. Zaman geçtikçe gerçeklerle yüzleşiyoruz. İSO 500’ün temel göstergelerinin bize söylediği de bu. Bizim reel sektör olarak yaşadıklarımız bir yana; yüksek enflasyonun kamu maliyesi, mali dünya ve hepsinden de önemlisi toplumda yaratmış olduğu hasar büyük. Çünkü enflasyon sadece ekonomik bir hasar değil, sosyolojik, psikolojik ve en önemlisi ahlaki, etik bir etki de yaratıyor.” diye konuştu.

Türkiye’nin sanayi devleri belli oldu yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Bazı futbol kulüpleri hem yeşil sahalarda taraftarını hem de borsalarda yatırımcısını sevindiremedi. Bazı takımlar ise bulundukları ligde taraftarını sevindirmesine karşın, borsalarda yatırımcısını memnun edemedi.

Manchester United, yatırımcısına yüzde 30’un üzerinde kaybettirdi

Bu dönemde Portekiz ekipleri Porto’nun hisseleri yüzde 1,7, Sporting CP’nin hisseleri yüzde 3,6 azalış kaydetti.

Borsalarda Alman temsilcisi Borussia Dortmund yüzde 6,9, Portekiz ekibi Benfica ise yüzde 7,6 kaybettirdi.

İtalyan kulüpleri Juventus’un hisseleri yüzde 11,8, Lazio’nun hisseleri yüzde 16,3 azalış gösterdi.

İngiliz takımı Manchester United, yılın ilk çeyreğinde yatırımcısına yüzde 31,5 kaybettirdi.

UEFA tarafından yayımlanan Avrupa Kulüp Finansmanı ve Yatırım Raporu’na göre Porto 176 milyon avroyla, Lazio da 38 milyon avroyla en fazla net öz sermaye zararı olan ilk 10 kulüp arasında yer aldı.

Borussia Dortmund, Bundesliga’da zirveden uzak bir performans gösteriyor. Juventus’un ise Serie A’da lider olan İnter ile arasında puan farkı bulunuyor. Lazio da şampiyonluktan uzak bir performans sergiliyor.

Manchester United da İngiltere Premier Lig’de şampiyonluk için iddialı performans göstermiyor.

İskoç temsilcisi Celtic ise yılın ilk çeyreğinde yatırımcısına yüzde 8,9, Hollanda ekibi Ajax yüzde 2,2 kazandırdı.

UEFA’nın raporuna göre Celtic ve Ajax, ürün satış gelirinde Avrupa’da ilk 20 takım arasında yer alıyor.

Dünyanın önde gelen halka açık 9 futbol kulübünün hisselerinin ocak-mart performansları şöyle:

Futbolun devleri yatırımcılarını sevindiremedi yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Wall Street’in en büyük bankaları, euronun ABD Doları ile pariteye düşmesini bekliyor. Financial Times’ın haberine göre Orta Doğu’daki savaş Avrupa’nın enerji ithalatında fiyat artışlarıyla karşılaşma tehdidini getiriyor. Euro Bölgesi’ndeki daha yüksek borçlanma maliyetleri de bölge ekonomisi üzerinde baskı oluşturuyor.

Habere göre ABD’nin varlıkları bakımından en büyük bankası olan JPMorgan yıl sonuna kadar euronun 1 dolar olacağını öngörüyor. Citibank ise ‘Avrupa’da devam eden resesyon öngörülerinin ABD’nin çok ötesinde olduğu’ gerekçesiyle ‘altı ay içerisinde’ parite pozisyonuna gelineceğini hedefledi.

Wall Street devlerinin bu karamsar tahminleri euronun yazdan bu yana devam eden istikrarlı düşüşünü daha da devam ettireceği görüşünün ön saflarına yerleşti.

Euro güncel olarak 1,0550 dolardan işlem görüyor. ABD ekonomisinin beklenmedik bir direnç göstermesi doları yükseltirken Euro Bölgesi ise günden güne resesyona hazırlanıyor. Euro temmuz ortasındaki zirvesinden bu yana dolar karşısında yaklaşık %6 değer kaybetti.

JPMorgan’ın Küresel Döviz Stratejileri Araştırma Ekibi Eş Başkanı Meera Chandan euronun son dönemde sergilediği zayıf performansa rağmen para biriminin hâlâ sayısız belirsizlikle karşı karşıya olduğunu ve alım seviyesine gelmediğini söyledi. Chandan sıkı finansal koşulların ve jeopolitik krizlerin yayılma potansiyelinin altını çizerek tüm bunların durgun bir büyüme atmosferinde geldiğini hatırlattı.

JPMorgan baş stratejisti, “Önceki hedef fiyatımızı olan 1,05 dolar yerine şu anda Euro’nun dolar karşısında pariteyi test etmesini bekliyoruz” öngörüsünde bulundu.
Amerikan ekonomisinin son aylarda şaşırtıcı derecede dirençli kalması doların yükselmesine yardımcı olurken Euro Bölgesi’nin geleneksel ekonomik büyüme motoru olan Almanya’da ise aksine resesyon korkuları her geçen gün artıyor.

Citi Stratejisti Yasmin Younes Amerikan ekonomisinin bu istisnai durumuna dikkat çekerek, “ABD Doları’nın ABD istisnacılığı ile daha fazla yol kat edebileceğini düşünüyoruz” dedi. Younes ABD Merkez Bankası’nın (FED) gelecek yıl için diğer G10 merkez bankalarından daha fazla faiz indirimini fiyatlandırdığını söyledi. Stratejist diğer G10 ülkelerindeki sıkışan işgücü piyasasıyla ABD istihdamı arasındaki uyumsuzluğu da vurguladı.

Alman hükümeti geçen hafta ekonomik büyüme tahminini düşürdü ve ekonomisinin bu yıl yüzde 0,4 küçüleceği konusunda uyardı. IMF ise Almanya’nın bu yıl en kötü performans gösteren büyük gelişmiş ekonomi olmasını bekliyor.

Pariteye düşüş gerçekleşirse euro 2002’de ortak para birimi olarak kabul edilmesinden bu yana ikinci kez 1 doların altına gerileyecek. Euro ilk kez geçen yılın ikinci yarısında Ukrayna’daki savaş nedeniyle Avrupa’daki doğalgaz arzının büyük bir kısmının kesilmesiyle gerçekleşmişti.
İsrail-Hamas savaşının ardından enerji fiyatlarındaki son yükseliş, halihazırda yavaşlayan ekonomi üzerindeki baskıyı artırdı. Avrupa’daki vadeli doğalgaz işlemlerinin fiyatı, Hamas’ın 7 Ekim’de İsrail’e saldırmasından bu yana %26 arttı.

Fiyatlar pazartesi günü itibariyle megavat saat başına yaklaşık 50 Euro’dan işlem görüyordu. Bu fiyat Ağustos 2022’de ulaşılan megavat saat başına 300 euro zirvesinin hâlâ çok gerisinde. Avrupa, kışa hazırlık olarak doğalgaz stoklarını büyük ölçüde doldurdu ve bu da fiyatların daha fazla bozulmasını engelliyor.

Goldman Sachs analistleri, cuma günkü bir araştırma notunda, tahvil yatırımcılarının İtalya’nın beklenenden daha büyük bütçe açığı paylaşmasından endişelenildiğini ve böyle bir ihtimalde Euro için durumun daha da kötüleşebileceğini belirtti.

Goldman Sachs analistleri, “İlk olarak, faaliyet verileri yaz boyunca beklentileri hayal kırıklığına uğrattı. İkincisi İtalya’da BTP (İtalyan devlet tahvili) getirileri üzerinde yukarı yönlü baskıya neden olabilecek mali endişeler yeniden ortaya çıktı. Üçüncüsü petrol ve doğalgaz fiyatlarına yönelik riskler yukarı yönlü gözüküyor” ifadelerine yer verdi.
İtalya’nın ve Almanya’nın gösterge tahvil getirileri arasındaki fark pazartesi günü %2,01 oldu ve yüzde 2 puanlık kilit seviyeyi aştı. Tahvil piyasasındaki gerginlikler, Avrupa Merkez Bankası (ECB) üzerinde faiz artışlarının durdurulması veya düşürülmeye başlanması yönündeki baskıları artırabilir. İspanya Merkez Bankası Başkanı pazartesi günü yaptığı açıklamada, küresel tahvil piyasalarındaki tablonun, ECB’nin muhtemelen enflasyonu kontrol altına almak için yeterince sıkılaştırma uyguladığı anlamına geldiğini söyledi.

Döviz spekülatörleri de son haftalarda Euro üzerindeki yükseliş beklentilerini kaldırıyor. Yatırımcıların bir kısmı net uzun pozisyonda kalsalar da analistler pozisyonlar çözülmeye devam ettikçe para biriminin daha da değer kaybedebileceğini söyledi.

ABD Emtia Vadeli İşlemler Ticaret Komisyonu verilerine göre, 10 Ekim’e kadar olan haftada kaldıraçlı fonlar arasında net uzun pozisyonlar yaklaşık 75.000 sözleşmeydi. Ağustos ayında ise bu türden 170.000’den fazla sözleşme bulunuyordu.

Euro’nun dolar karşısında pariteye düşmesinin mümkün olduğunu söyleyen ING’nin Küresel Araştırma Başkanı Chris Turner, “Normalde Euro’nun düşmesinin önlenmesi için piyasanın yoğunluklu olarak fiyat düşüşlerini satın almasını görmek istersiniz ama şu anda hala uzun vadeli yatırım yapılıyor” dedi.
Bazı bankalar hâlâ Euro’nun yıl sonuna kadar güçlenmesini bekliyor olsa da Rabobank, Nomura ve RBC Capital Markets dahil olmak üzere bir dizi finans devi son haftalarda tahminlerini düşürdü ve euronun yıl sonuna kadar veya 2024’ün başlarında 1,02 dolara düşmesini beklediklerini açıkladı.

Euro’nun yıl sonuna kadar 1,02 dolara düşmesini bekleyen Rabobank’ın Döviz Stratejisi Başkanı Jane Foley, “Avrupa birçok cephede birçok engelle karşı karşıya ve bu engeller, şu anda doları destekleyen daha uzun daha yüksek faizler ve güvenli liman anlatılarından tamamen bağımsız” dedi.

Foley, “Parite kesinlikle mümkün gördüğümüz bir durum ve önümüzdeki aylarda giderek daha fazla konuşulacağını düşünüyoruz” açıklamasında bulundu.

Wall Street devleri uyarıyor: 1 euro 1 dolar olacak yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.