DEHB NEDİR?

Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), nörogelişimsel bir bozukluktur ve çoklukla çocukluk periyodunda başlar, fakat yetişkinliğe kadar sürebilir. Bu bozukluk, dikkat eksikliği, hiperaktivite ve dürtüsel davranışların besbelli bir formda görüldüğü bir tabloyu tanımlar. DEHB, bireyin fonksiyonelliğini olumsuz tarafta etkileyebilir, bilhassa eğitim, iş ve toplumsal alakalar alanlarında zorluklar yaratabilir.

DEHB BELİRTİLERİ NELERDİR?

Dikkat Eksikliği:

• Görevleri tamamlamakta zahmet çekme.
• İşleri düzenlemekte ve planlamakta zorluk yaşama.
• Ayrıntılara dikkat etmekte zorlanma.
• İşleri sık sık unutma yahut kaybetme.
• Sık sık dikkatinin dağılması ve odaklanmakta zorlanma.
• Dinleme esnasında dikkatinin dağılması.
• İşleri sonlandırmada zahmet çekme.

Hiperaktivite:

• Huzursuzluk ve daima yerinde duramama.
• Otururken sık sık kıpırdama yahut sallanma.
• Konuşma sırasında zıplama yahut yere vurma üzere hiperaktif davranışlar.
• Gereksiz yere koşma yahut tırmanma.
• Sessiz ve sakin aktivitelerde uzun vadeli kalma zahmeti.
• İçsel bir huzursuzluk hissi.

Dürtüsellik:

• Sabırsızlık ve sık sık beklemekte zorlanma.
• Sıra beklememekte zorluk.
• Konuşurken kelamları kesme yahut diğerinin kelamını tamamlama.
• Düşünmeden harekete geçme ve riskli davranışlara yatkınlık.
• İhtiyat yahut sonuçları düşünmeme.

DEHB NASIL TEDAVİ EDİLİR?

Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) tedavisi, bireyin yaşına, semptomların şiddetine, ömür biçimine ve gereksinimlerine bağlı olarak farklı yollar içerebilir. Ekseriyetle multidisipliner bir yaklaşım benimsenir ve tedavi sürecinde psikoeğitim, psikoterapi, davranış terapileri ve gerektiğinde ilaç tedavisi üzere farklı prosedürler kullanılabilir. İşte DEHB tedavi seçeneklerinin bir özeti:

Psikoeğitim: DEHB’nin nasıl çalıştığı, semptomların ne olduğu ve nasıl yönetileceği konusunda bireye ve ailesine eğitim verilmesi kıymetlidir. Bu, bireyin durumunu anlamasına, semptomları tanımasına ve uygun idare stratejilerini öğrenmesine yardımcı olabilir.

Psikoterapi: Terapistlerle gerçekleştirilen kişisel yahut küme terapileri, DEHB ile başa çıkmak için stratejiler öğrenmeye yardımcı olabilir. Bilişsel davranışçı terapi, öfke idaresi marifetleri, vakit idaresi ve örgütlenme üzere mevzularda takviye sağlayabilir.

Davranış Terapileri: DEHB semptomlarını yönetmek için davranış değişikliği stratejileri geliştirilir. Müspet pekiştirmeler, maksat belirleme, planlama ve sıralama üzere metotlar kullanılarak istenen davranışlar teşvik edilir.

İlaç Tedavisi: Kimi durumlarda, ilaç tedavisi DEHB semptomlarını yönetmede tesirli olabilir. Ekseriyetle stimülan ilaçlar (örneğin, metilfenidat yahut amfetamin türevleri) kullanılır. Bu ilaçlar, hudut sistemi üzerinde tesir ederek dikkat eksikliği ve hiperaktiviteyi azaltabilir. İlaç tedavisi tabip nezaretinde gerçekleştirilmelidir ve bireyin sıhhat durumu göz önünde bulundurularak karar verilmelidir.

Yaşam Şekli Değişiklikleri: Sağlıklı beslenme, tertipli fizikî aktivite, kâfi uyku ve gerilim idaresi üzere hayat stili faktörleri DEHB semptomlarını yönetmeye yardımcı olabilir. Bu faktörler bireyin genel güzellik halini ve dikkatini olumlu istikamette etkileyebilir.

DEHB tedavisi, her birey için şahsileştirilmiş bir yaklaşım gerektirir. Uzman bir sıhhat profesyoneli, bireyin durumunu kıymetlendirecek, semptomlarını kıymetlendirecek ve en uygun tedavi planını oluşturacaktır. Tedavi süreci sabır ve istikrar gerektirebilir, lakin uygun tedavi ve dayanakla DEHB’li bireylerin ömür kalitesini artırmak mümkündür.

DEHB nedir? Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu belirtileri nedir? DEHB nasıl tedavi edilir? yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

DEHB NEDİR?

Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), nörogelişimsel bir bozukluktur ve çoklukla çocukluk devrinde başlar, lakin yetişkinliğe kadar sürebilir. Bu bozukluk, dikkat eksikliği, hiperaktivite ve dürtüsel davranışların besbelli bir formda görüldüğü bir tabloyu tanımlar. DEHB, bireyin fonksiyonelliğini olumsuz istikamette etkileyebilir, bilhassa eğitim, iş ve toplumsal münasebetler alanlarında zorluklar yaratabilir.

DEHB BELİRTİLERİ NELERDİR?

Dikkat Eksikliği:

• Görevleri tamamlamakta zahmet çekme.
• İşleri düzenlemekte ve planlamakta zorluk yaşama.
• Ayrıntılara dikkat etmekte zorlanma.
• İşleri sık sık unutma yahut kaybetme.
• Sık sık dikkatinin dağılması ve odaklanmakta zorlanma.
• Dinleme esnasında dikkatinin dağılması.
• İşleri sonlandırmada zahmet çekme.

Hiperaktivite:

• Huzursuzluk ve daima yerinde duramama.
• Otururken sık sık kıpırdama yahut sallanma.
• Konuşma sırasında zıplama yahut yere vurma üzere hiperaktif davranışlar.
• Gereksiz yere koşma yahut tırmanma.
• Sessiz ve sakin aktivitelerde uzun müddetli kalma zahmeti.
• İçsel bir huzursuzluk hissi.

Dürtüsellik:

• Sabırsızlık ve sık sık beklemekte zorlanma.
• Sıra beklememekte zorluk.
• Konuşurken kelamları kesme yahut oburunun kelamını tamamlama.
• Düşünmeden harekete geçme ve riskli davranışlara yatkınlık.
• İhtiyat yahut sonuçları düşünmeme.

DEHB NASIL TEDAVİ EDİLİR?

Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) tedavisi, bireyin yaşına, semptomların şiddetine, ömür biçimine ve gereksinimlerine bağlı olarak farklı formüller içerebilir. Çoklukla multidisipliner bir yaklaşım benimsenir ve tedavi sürecinde psikoeğitim, psikoterapi, davranış terapileri ve gerektiğinde ilaç tedavisi üzere farklı teknikler kullanılabilir. İşte DEHB tedavi seçeneklerinin bir özeti:

Psikoeğitim: DEHB’nin nasıl çalıştığı, semptomların ne olduğu ve nasıl yönetileceği konusunda bireye ve ailesine eğitim verilmesi kıymetlidir. Bu, bireyin durumunu anlamasına, semptomları tanımasına ve uygun idare stratejilerini öğrenmesine yardımcı olabilir.

Psikoterapi: Terapistlerle gerçekleştirilen ferdi yahut küme terapileri, DEHB ile başa çıkmak için stratejiler öğrenmeye yardımcı olabilir. Bilişsel davranışçı terapi, öfke idaresi hünerleri, vakit idaresi ve örgütlenme üzere mevzularda dayanak sağlayabilir.

Davranış Terapileri: DEHB semptomlarını yönetmek için davranış değişikliği stratejileri geliştirilir. Müspet pekiştirmeler, maksat belirleme, planlama ve sıralama üzere sistemler kullanılarak istenen davranışlar teşvik edilir.

İlaç Tedavisi: Kimi durumlarda, ilaç tedavisi DEHB semptomlarını yönetmede tesirli olabilir. Çoklukla stimülan ilaçlar (örneğin, metilfenidat yahut amfetamin türevleri) kullanılır. Bu ilaçlar, hudut sistemi üzerinde tesir ederek dikkat eksikliği ve hiperaktiviteyi azaltabilir. İlaç tedavisi hekim nezaretinde gerçekleştirilmelidir ve bireyin sıhhat durumu göz önünde bulundurularak karar verilmelidir.

Yaşam Usulü Değişiklikleri: Sağlıklı beslenme, tertipli fizikî aktivite, kâfi uyku ve gerilim idaresi üzere ömür usulü faktörleri DEHB semptomlarını yönetmeye yardımcı olabilir. Bu faktörler bireyin genel düzgünlük halini ve dikkatini olumlu tarafta etkileyebilir.

DEHB tedavisi, her birey için şahsileştirilmiş bir yaklaşım gerektirir. Uzman bir sıhhat profesyoneli, bireyin durumunu kıymetlendirecek, semptomlarını kıymetlendirecek ve en uygun tedavi planını oluşturacaktır. Tedavi süreci sabır ve istikrar gerektirebilir, lakin uygun tedavi ve dayanakla DEHB’li bireylerin hayat kalitesini artırmak mümkündür.

DEHB nedir? Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu belirtileri nedir? DEHB nasıl tedavi edilir? yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Beynim uyanık olsa da kaslarım hala uykudaydı. Yatak odam güya daralıyor, duvarlar üzerime geliyordu ve kendimi paniklemiş hissediyordum. Yaklaşık 15 saniye sonra felç hali geçti.

Sonra bunun uyku felci olduğunu öğrendim. Beden süreksiz olarak felç kalırken beynin bir kısmının uyanık kaldığı bu durum hayli yaygın. O birinci korkutucu tecrübenin akabinde, iki-üç gecede bir olmaya başlamış ve her seferinde daha az korkutucu hale gelmişti.

Ama uyku felci hayatı çok daha fazla etkileyebilir ve kimileri bunu müthiş halüsinasyonlarla yaşayabilir. Konuştuğum 24 yaşındaki bir hasta, 18 yaşındayken yaşadığı tecrübesi, “Uyandım ve hareket edemiyordum. Perdemin gerisinde saklanan makûs görünümlü bir figür gördüm. Göğsümün üzerine atladı. Öteki bir boyuta girdiğimi sandım. En fecisi da çığlık atamıyordum” diyor ve ekliyor:

“O kadar canlı, o kadar gerçekti ki” diye

ESKI VE YAYGIN BİR OLGU

Şeytan, hayalet, uzaylı, tehditkar davetsiz konuklar, hatta meyyit akrabaların halüsinasyonunun yanı sıra kendi bedenlerinden kimi kesimlerin havada uçuştuğunu ya da vücutlarının bir kopyasının yanlarında yattığını görenler de var. Kimileri melek görüp dini bir tecrübe yaşadıklarına inanır. Araştırmacılar bu halüsinasyonların bir vakitler Avrupa’da cadılara olan inancı körüklemiş olabileceğini ve hatta birtakım çağdaş uzaylı kaçırma savlarının ardında olabileceğini düşünüyor.

Edebiyat tarihinde bu cins olaylara ait çok sayıda renkli tasvir bulunuyor. Mary Shelley’nin Frankenstein’daki bir sahneyi yazarken bir uyku felci tablosundan esinlendiği anlaşılıyor. Harvard Üniversitesi’nde uyku araştırmacısı olan ve tedavi yollarına ait birinci klinik çalışmayı 2020’de tamamlayan Baland Jalal, uyku felci için “Eskiden göz gerisi edilen bir olguydu lakin son 10 yılda artan bir ilgi var” diyor.

Jalal, bugün bu durumu araştıran bir avuç uyku uzmanından biri. Uyku felcinin nedenleri ve tesirleri hakkında daha sağlam bir tablo sunmayı ve bu durumun insan beyninin gizemleri hakkında ne tabir ettiğini bulmayı umuyorlar.

Bugün Maryland St Mary’s College’da konuk doçent olarak vazife yapan klinik psikolog Brian Sharpless 2011’de Pennsylvania Eyalet Üniversitesi’nde yaptığı kapsamlı çalışmayla uyku felcinin yaygınlığını ortaya koydu. Çalışma, yetişkinlerin yaklaşık yüzde 8’inin bu olguyu yaşadığını, bu oranın üniversite öğrencilerinde yüzde 28’e, psikiyatri hastalarında ise yüzde 32’ye kadar çıktığını gösteriyordu.

UYKU FELCİNİN NEDENİ

Bu durumu yaşadıktan sonra kimileri doğaüstü ve hatta paranormal açıklamalara yönelse de Jalal, nedenin çok daha kolay olduğunu söylüyor. Geceleri bedenimiz uykunun dört evresinden geçer. Son kademeye süratli göz hareketi uykusu ya da “REM” denir. Bu, hayal gördüğümüz vakittir. REM sırasında beyin, muhtemelen düşlere nazaran hareket edip kendimize ziyan vermemizi önlemek için kasları felç eder.

Ancak bazen (bilim insanları hala nedeninden emin değil) beynin duyusal kısmı REM’den erken çıkıp kendinizi uyanık hissettirir. Beynin alt kısmı ise hala REM’dedir ve kaslarınızı felç etmek için nörotransmitterler göndermeye devam eder.

“Beynin duyusal kısmı faal hale gelir” diyor Jalal:

“Zihinsel ve algısal olarak uyanıyorsunuz fakat fizikî olarak hala felçsiniz.”

Ancak şanssız bir azınlık için bu durum daha önemli meselelere yol açabiliyor. Sharpless’ın araştırması, uyku felci yaşayanların yüzde 15 ila yüzde 44’ünün “klinik olarak kıymetli sıkıntı” yaşadığını ortaya koydu.

Sorunlar çoklukla durumun kendisinden çok uyku felcine nasıl reaksiyon verdiğimizden kaynaklanıyor.

Hastalar gün boyunca bir sonraki nöbetin ne vakit geleceğiyle ilgili telaş yaşıyor.

Espie, bunun bir çeşit panik atağa dönüşebileceğini söylüyor. En önemli hadiselerde ise uyku felci narkolepsinin bir işareti olabilir.

Narkolepsi, beynin uyku ve uyanma nizamını düzenleyemediği ve kişinin uygunsuz vakitlerde uykuya dalmasına neden olan daha önemli bir rahatsızlık.

TEDAVİ

Uyku felcinin tedavisinde en yaygın yaklaşım eğitimseldir: Hastalara bu durumun nasıl meydana geldiği basitçe anlatılır ve tehlikede olmadıkları konusunda teminat verilir.

Bazen bir tıp meditasyon terapisi kullanılır. Maksat, hastanın yatağa gitme konusundaki telaşını azaltmak ve uyku felci geldiğinde sakin kalmaları için onları eğitmektir.

Daha önemli olaylarda, olağanda depresyon tedavisinde kullanılan lakin REM uykusunu bastırma üzere bir yan tesiri olan seçici serotonin geri alım inhibitörleri (SSRI’lar) dahil olmak üzere ilaçlar uygulanabilir.

En dramatik ve tesiri uzun süren uyku felci atakları canlı halüsinasyonlarla gelenlerdir. Bunlar endişeye yol açsa da bilim insanları tıpkı vakitte bize insan beyni hakkında kıymetli data sunduklarını düşünüyorlar.

BEYİN KENDİ AÇIKLAMASINI YARATIYOR

Uyku felcine girdiğinizde, beyninizin motor korteksi bedene sinyaller göndermeye başlar ve hareket etmesini söyler. Fakat kaslar felçlidir ve bu yüzden beyin karşılığında rastgele bir geri bildirim sinyali almaz. Jalal, “Bir uyumsuzluk vardır… benlik parçalanmış, bozulmuştur” diyor.

Sonuç olarak, beyin “boşluğu doldurur” ve kasların neden hareket edemediğine dair kendi açıklamasını yaratır.

Bu yüzden pek çok halüsinasyonda bir yaratık göğsünüze oturur ya da bedeninizi aşağı hakikat bastırır.

Bu da evrimci bilim insanları ortasında tanınan olan insan beyninin bir “hikaye anlatma makinesi” olduğu fikrini güçlendiriyor.

Dünyanın büyük bir kısmının rastlantısal olduğu gerçeğini kabul etmekte zorlanıyoruz ve bu yüzden beynimiz sıradan olana bir mana bulma gayretiyle dramatik anlatılar tasarlıyor.

Londra Üniversitesi Goldsmiths’te anomalistik psikoloji araştırma ünitesinin lideri olan Christopher French, on yıldan fazla bir süreyi dünyanın dört bir yanında bu halüsinasyonları yaşamış beşerlerle konuşarak ve gördüklerini kaydederek geçirdi. French “Ortak temalar var, lakin birebir vakitte büyük ölçüde kendine haslık, değişkenlik de var” diyor.

Halüsinasyonlar kültürden büyük ölçüde etkileniyor üzeredir. Kanada’nın bir bölgesinde göğsünüzün üzerinde oturan bir “Yaşlı Cadı” iken, Meksikalılar göğüslerinde yatan bir “ölü adam”, Türkler gizemli ve hayaletimsi bir yaratık olan “Karabasan”ı tanım eder; İtalyanlar da ekseriyetle cadı halüsinasyonu görürler.

Bu durum, insanların kültür ve beklentilerden büyük ölçüde etkilenen toplumsal hayvanlar olduğu fikrini güçlendiriyor.

KÜLTÜRÜN YARATTIĞI KORKU

Jalal, Danimarka ve Mısır’da emsal yaş ve cinsiyet dağılımına sahip gönüllüler ortasında yaptığı çalışmalarda semptomları karşılaştırmış ve uyku felcinin ortaya çıkış biçiminde kültürel bir uçurum olduğunu görmüştür. Mısırlıların uyku felci geçirme mümkünlüğü Danimarkalılardan çok daha yüksekti (yüzde 25’e kıyasla yüzde 44) ve buna doğaüstü bir açıklama getirme olasılıkları daha yüksekti.

Jalal’ın teorisine nazaran doğaüstü korkusu insanların uyku felcinden daha fazla korkmasına neden oluyor ve bu telaş da zihinle vücut ortasındaki yakın kaynaşmanın bir göstergesi olarak bu olgunun gerçekleşme mümkünlüğünü artırıyor.

“Kaygı ve gerilim yaşadığınızda, uyku yapınız daha kesimli hale gelecektir, bu nedenle uyku felci geçirme olasılığınız daha yüksektir” diyor:

“Diyelim ki büyükanneniz size ‘Yaratık bu türlü görünüyor, geceleri geliyor ve size saldırıyor’ dedi. Ve bu dehşet nedeniyle çok uyarılırsınız, beyninizin endişe merkezleri çok tetikte olur. Ve bir de bakmışsınız ki REM uykusu sırasında ‘Bir şeyler aykırı gidiyor, hareket edemiyorum, yaratık burada’ diye hissediyorsunuz.

“Öyle görünüyor ki kültür sahiden de bu çarpıcı etkiyi yaratabiliyor.”

Uyku felci nedir, neden olur, nasıl tedavi edilir? yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Beynim uyanık olsa da kaslarım hala uykudaydı. Yatak odam güya daralıyor, duvarlar üzerime geliyordu ve kendimi paniklemiş hissediyordum. Yaklaşık 15 saniye sonra felç hali geçti.

Sonra bunun uyku felci olduğunu öğrendim. Beden süreksiz olarak felç kalırken beynin bir kısmının uyanık kaldığı bu durum epeyce yaygın. O birinci korkutucu tecrübenin akabinde, iki-üç gecede bir olmaya başlamış ve her kezinde daha az korkutucu hale gelmişti.

Ama uyku felci hayatı çok daha fazla etkileyebilir ve kimileri bunu dehşetli halüsinasyonlarla yaşayabilir. Konuştuğum 24 yaşındaki bir hasta, 18 yaşındayken yaşadığı tecrübesi, “Uyandım ve hareket edemiyordum. Perdemin ardında saklanan makus görünümlü bir figür gördüm. Göğsümün üzerine atladı. Diğer bir boyuta girdiğimi sandım. En müthişi da çığlık atamıyordum” diyor ve ekliyor:

“O kadar canlı, o kadar gerçekti ki” diye

ESKI VE YAYGIN BİR OLGU

Şeytan, hayalet, uzaylı, tehditkar davetsiz konuklar, hatta meyyit akrabaların halüsinasyonunun yanı sıra kendi bedenlerinden kimi modüllerin havada uçuştuğunu ya da vücutlarının bir kopyasının yanlarında yattığını görenler de var. Kimileri melek görüp dini bir tecrübe yaşadıklarına inanır. Araştırmacılar bu halüsinasyonların bir vakitler Avrupa’da cadılara olan inancı körüklemiş olabileceğini ve hatta kimi çağdaş uzaylı kaçırma savlarının ardında olabileceğini düşünüyor.

Edebiyat tarihinde bu tıp olaylara ait çok sayıda renkli tasvir bulunuyor. Mary Shelley’nin Frankenstein’daki bir sahneyi yazarken bir uyku felci tablosundan esinlendiği anlaşılıyor. Harvard Üniversitesi’nde uyku araştırmacısı olan ve tedavi yollarına ait birinci klinik çalışmayı 2020’de tamamlayan Baland Jalal, uyku felci için “Eskiden göz gerisi edilen bir olguydu fakat son 10 yılda artan bir ilgi var” diyor.

Jalal, bugün bu durumu araştıran bir avuç uyku uzmanından biri. Uyku felcinin nedenleri ve tesirleri hakkında daha sağlam bir tablo sunmayı ve bu durumun insan beyninin gizemleri hakkında ne söz ettiğini bulmayı umuyorlar.

Bugün Maryland St Mary’s College’da konuk doçent olarak vazife yapan klinik psikolog Brian Sharpless 2011’de Pennsylvania Eyalet Üniversitesi’nde yaptığı kapsamlı çalışmayla uyku felcinin yaygınlığını ortaya koydu. Çalışma, yetişkinlerin yaklaşık yüzde 8’inin bu olguyu yaşadığını, bu oranın üniversite öğrencilerinde yüzde 28’e, psikiyatri hastalarında ise yüzde 32’ye kadar çıktığını gösteriyordu.

UYKU FELCİNİN NEDENİ

Bu durumu yaşadıktan sonra kimileri doğaüstü ve hatta paranormal açıklamalara yönelse de Jalal, nedenin çok daha kolay olduğunu söylüyor. Geceleri bedenimiz uykunun dört kademesinden geçer. Son etaba süratli göz hareketi uykusu ya da “REM” denir. Bu, düş gördüğümüz vakittir. REM sırasında beyin, muhtemelen hayallere nazaran hareket edip kendimize ziyan vermemizi önlemek için kasları felç eder.

Ancak bazen (bilim insanları hala nedeninden emin değil) beynin duyusal kısmı REM’den erken çıkıp kendinizi uyanık hissettirir. Beynin alt kısmı ise hala REM’dedir ve kaslarınızı felç etmek için nörotransmitterler göndermeye devam eder.

“Beynin duyusal kısmı etkin hale gelir” diyor Jalal:

“Zihinsel ve algısal olarak uyanıyorsunuz lakin fizikî olarak hala felçsiniz.”

Ancak şanssız bir azınlık için bu durum daha önemli sıkıntılara yol açabiliyor. Sharpless’ın araştırması, uyku felci yaşayanların yüzde 15 ila yüzde 44’ünün “klinik olarak kıymetli sıkıntı” yaşadığını ortaya koydu.

Sorunlar çoklukla durumun kendisinden fazla uyku felcine nasıl reaksiyon verdiğimizden kaynaklanıyor.

Hastalar gün boyunca bir sonraki nöbetin ne vakit geleceğiyle ilgili telaş yaşıyor.

Espie, bunun bir tıp panik atağa dönüşebileceğini söylüyor. En önemli olaylarda ise uyku felci narkolepsinin bir işareti olabilir.

Narkolepsi, beynin uyku ve uyanma nizamını düzenleyemediği ve kişinin uygunsuz vakitlerde uykuya dalmasına neden olan daha önemli bir rahatsızlık.

TEDAVİ

Uyku felcinin tedavisinde en yaygın yaklaşım eğitimseldir: Hastalara bu durumun nasıl meydana geldiği basitçe anlatılır ve tehlikede olmadıkları konusunda teminat verilir.

Bazen bir çeşit meditasyon terapisi kullanılır. Hedef, hastanın yatağa gitme konusundaki tasasını azaltmak ve uyku felci geldiğinde sakin kalmaları için onları eğitmektir.

Daha önemli olaylarda, olağanda depresyon tedavisinde kullanılan lakin REM uykusunu bastırma üzere bir yan tesiri olan seçici serotonin geri alım inhibitörleri (SSRI’lar) dahil olmak üzere ilaçlar uygulanabilir.

En dramatik ve tesiri uzun süren uyku felci atakları canlı halüsinasyonlarla gelenlerdir. Bunlar dehşete yol açsa da bilim insanları birebir vakitte bize insan beyni hakkında kıymetli data sunduklarını düşünüyorlar.

BEYİN KENDİ AÇIKLAMASINI YARATIYOR

Uyku felcine girdiğinizde, beyninizin motor korteksi bedene sinyaller göndermeye başlar ve hareket etmesini söyler. Lakin kaslar felçlidir ve bu yüzden beyin karşılığında rastgele bir geri bildirim sinyali almaz. Jalal, “Bir uyumsuzluk vardır… benlik parçalanmış, bozulmuştur” diyor.

Sonuç olarak, beyin “boşluğu doldurur” ve kasların neden hareket edemediğine dair kendi açıklamasını yaratır.

Bu yüzden pek çok halüsinasyonda bir yaratık göğsünüze oturur ya da bedeninizi aşağı hakikat bastırır.

Bu da evrimci bilim insanları ortasında tanınan olan insan beyninin bir “hikaye anlatma makinesi” olduğu fikrini güçlendiriyor.

Dünyanın büyük bir kısmının rastlantısal olduğu gerçeğini kabul etmekte zorlanıyoruz ve bu yüzden beynimiz sıradan olana bir mana bulma eforuyla dramatik anlatılar tasarlıyor.

Londra Üniversitesi Goldsmiths’te anomalistik psikoloji araştırma ünitesinin lideri olan Christopher French, on yıldan fazla bir süreyi dünyanın dört bir yanında bu halüsinasyonları yaşamış beşerlerle konuşarak ve gördüklerini kaydederek geçirdi. French “Ortak temalar var, lakin tıpkı vakitte büyük ölçüde kendine haslık, değişkenlik de var” diyor.

Halüsinasyonlar kültürden büyük ölçüde etkileniyor üzeredir. Kanada’nın bir bölgesinde göğsünüzün üzerinde oturan bir “Yaşlı Cadı” iken, Meksikalılar göğüslerinde yatan bir “ölü adam”, Türkler gizemli ve hayaletimsi bir yaratık olan “Karabasan”ı tanım eder; İtalyanlar da çoklukla cadı halüsinasyonu görürler.

Bu durum, insanların kültür ve beklentilerden büyük ölçüde etkilenen toplumsal hayvanlar olduğu fikrini güçlendiriyor.

KÜLTÜRÜN YARATTIĞI KORKU

Jalal, Danimarka ve Mısır’da benzeri yaş ve cinsiyet dağılımına sahip gönüllüler ortasında yaptığı çalışmalarda semptomları karşılaştırmış ve uyku felcinin ortaya çıkış biçiminde kültürel bir uçurum olduğunu görmüştür. Mısırlıların uyku felci geçirme mümkünlüğü Danimarkalılardan çok daha yüksekti (yüzde 25’e kıyasla yüzde 44) ve buna doğaüstü bir açıklama getirme olasılıkları daha yüksekti.

Jalal’ın teorisine nazaran doğaüstü korkusu insanların uyku felcinden daha fazla korkmasına neden oluyor ve bu tasa da zihinle vücut ortasındaki yakın kaynaşmanın bir göstergesi olarak bu olgunun gerçekleşme mümkünlüğünü artırıyor.

“Kaygı ve gerilim yaşadığınızda, uyku yapınız daha modüllü hale gelecektir, bu nedenle uyku felci geçirme olasılığınız daha yüksektir” diyor:

“Diyelim ki büyükanneniz size ‘Yaratık bu türlü görünüyor, geceleri geliyor ve size saldırıyor’ dedi. Ve bu kaygı nedeniyle çok uyarılırsınız, beyninizin kaygı merkezleri çok tetikte olur. Ve bir de bakmışsınız ki REM uykusu sırasında ‘Bir şeyler karşıt gidiyor, hareket edemiyorum, yaratık burada’ diye hissediyorsunuz.

“Öyle görünüyor ki kültür sahiden de bu çarpıcı etkiyi yaratabiliyor.”

Uyku felci nedir, neden olur, nasıl tedavi edilir? yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.