Türk Silahlı Kuvvetlerinin (TSK), ülkenin beka ve güvenliğine yönelen tehditlerle mücadelesini kararlılıkla sürdürdüğüne dikkati çeken Aktürk, “Devam eden operasyon ve arama-tarama faaliyetleri kapsamında hafta içerisinde 4 PKK’lı terörist daha teslim olmuş, kalıcı güvenliği tesis etmek amacıyla sınırlarımızda ve ötesinde mayın ve el yapımı patlayıcı ile mağara, sığınak ve barınak tespit ve imha çalışmalarına devam edilmiştir.” ifadelerini kullandı.

Aktürk, son bir haftada imha edilen 3 kilometre tünel ile Münbiç’te tespit edilen tünel hatlarının yüzde 95’inin başarıyla imha edildiğini belirterek, “Böylelikle Suriye Harekat Alanlarında imha edilen tünel uzunluğu 764 kilometre olmuştur.” dedi.

Tuğamiral Aktürk, hudutların, zorlu iklim ve arazi şartlarında kesintisiz devam eden, tesis edilen kademeli güvenlik sistemiyle uluslararası standartlarda korunduğuna dikkati çekerek, “Hudutlarımızda hafta boyunca yasa dışı yollarla geçmeye çalışan 7’si terör örgütü mensubu olmak üzere 78 şahıs yakalanmış, 1733 şahıs ise hududu geçemeden engellenmiştir. Böylece, yıl içerisinde sınırlarımızdan yasa dışı yollarla geçmeye çalışırken yakalananların sayısı 1278, hududu geçemeden engellenen kişi sayısı da 13 bin 493 olmuştur.” diye konuştu.

ABD-İsrail ile İran arasındaki çatışma

İran’dan ateşlenerek Türk hava sahasına yöneldikten sonra imha edilen balistik mühimmata da değinen Aktürk, şunları kaydetti:

“9 Mart’ta, İran’dan ateşlenen ve hava sahamıza giren bir balistik mühimmat, Doğu Akdeniz’de konuşlu NATO hava ve füze savunma unsurları tarafından etkisiz hale getirilmiştir. Bazı mühimmat parçalarının Gaziantep ve Diyarbakır’da boş araziye düştüğü olayda herhangi bir can kaybı ya da yaralanma meydana gelmemiştir. ABD ve İsrail’in, İran’a saldırılarıyla başlayan, İran’ın üçüncü ülkeleri de hedef alan saldırılarıyla genişleyen çatışmalar kapsamında, hava sahamızın ve vatandaşlarımızın güvenliğini sağlamak amacıyla milli düzeyde alınan tedbirlere ilave olarak Müttefik Hava Komutanlığı Ramstein/Almanya’dan görevlendirilen bir Patriot sistemi Malatya’da konuşlandırılmaktadır. Ayrıca yaşanan çatışmalardan kaynaklanan füze ve İHA/drone tehdidi sonrasında Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyetinin (KKTC) güvenliğinin artırılmasına yönelik kademeli planlamalar kapsamında 6 adet F-16 savaş uçağı ile hava savunma sistemleri KKTC’ye konuşlandırılmıştır.”

Tuğamiral Aktürk, ABD-İsrail ile İran arasındaki çatışmalar sonrasında Türk hava sahasının güvenliğini sağlamak ve olası ihlalleri önlemek amacıyla muharip uçaklarla hava devriyesi icra edildiğine de dikkati çekerek, şöyle devam etti:

“Doğu Akdeniz’de deniz ve hava unsurlarımız tarafından seyir, keşif ve gözetleme yapılmakta, herhangi bir yığılma veya olağan dışı hareketliliğin bulunmadığı İran hudut hattımızda muhtemel risk ve tehditlere karşı gerekli tedbirler devletimizin ilgili kurumlarıyla koordinasyon içinde alınmaktadır. Ülkemiz, yaşanan bölgesel gelişmeler karşısında hava sahasının, sınırlarının, vatandaşlarının ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyetinin güvenliğini sağlamak amacıyla milli imkan ve kabiliyetlerini kullanmaya, savunma ve caydırıcılık temelinde, NATO ve müttefiklerimizle eş güdüm içerisinde gerekli tüm tedbirleri almaya ve bölgesel barış ve istikrarın korunmasına katkı sunmaya devam edecektir. Bu vesileyle masum sivillerin hayatını kaybetmesine yol açan çatışmaların derhal sona erdirilmesi ve kalıcı ateşkesin sağlanmasının önemini bir kez daha vurguluyoruz.”

Milli Savunma Bakanı Yaşar Güler’in, programı hakkında da bilgi veren Aktürk, Güler’in bugün Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın, Cumhurbaşkanlığı Külliyesi’nde BM Genel Sekreteri Antonio Guterres’i kabulüne katılacağını belirtti.

Aktürk, Bakan Güler’in yarın da Atatürk’ün Kara Harp Okuluna girişinin 127’nci yıl dönümü vesilesiyle Kara Harp Okulu’ndaki törene iştirak edeceğini bildirdi.

Eğitim ve tatbikat faaliyetleri

TSK’nın, operasyon ve görevlerinin yanı sıra çok boyutlu tehdit ortamına uyum sağlamak ve yüksek hazırlık seviyesini muhafaza etmek amacıyla eğitim ve tatbikat faaliyetlerini de kesintisiz olarak sürdürdüğünü belirten Aktürk, bu kapsamda Konya’da düzenlenen Şehit Hava Pilot Yarbay Gökhan Korkmaz Milli Anadolu Kartalı Eğitimi, Çanakkale, İzmir ve Aksaz/Muğla’da gerçekleştirilen Hava Savunma ile Kenya’daki Justified Accord tatbikatlarının yarın sona ereceğini söyledi.

Tuğamiral Aktürk, şöyle devam etti:

“16-27 Mart tarihleri arasında Almanya’da Steadfast Foxtrot tatbikatına iştirak edilmesi planlanmaktadır. TCG I. İnönü denizaltımız tarafından 10-13 Mart tarihleri arasında Durres/Arnavutluk’a liman ziyareti icra edilmektedir. Kuzey Avrupa konuşlanması kapsamında Steadfast Dart-2026 ile Dynamic Mariner/Joint Warrior/Cold Response-2026 tatbikatlarına iştirak eden Anadolu Türk Deniz Görev Kuvvetimiz 11 Mart itibarıyla dönüş seyrine başlamıştır. 5 Şubat-16 Mart tarihleri arasında NATO Daimi Mayın Karşı Tedbirleri Görev Grubu-2 (SNMCMG-2) görevi kapsamında faaliyet gösteren TCG Anamur mayın avlama gemimiz tarafından 13-15 Mart tarihleri arasında Suda/Yunanistan’a, NATO Daimi Deniz Görev Grubu-2 (SNMG-2) görevi kapsamında Arnavutluk Deniz Kuvvetlerine ait Oriku gemisi tarafından 11-14 Mart tarihleri arasında İzmir’e liman ziyareti gerçekleştirilmekte, aynı görev kapsamında İtalya Deniz Kuvvetleri unsuru Fasan tarafından 17-25 Mart tarihleri arasında İstanbul’a, Birleşmiş Milletler Lübnan Geçici Görev Gücü (UNIFIL) görevi çerçevesinde Bangladeş Deniz Kuvvetlerine ait Sangram tarafından 16 Mart-4 Nisan tarihleri arasında Mersin’e liman ziyaretleri yapılacaktır. Somali Deniz Görev Grubu faaliyetleri kapsamında TCG Göksu, TCG Bayraktar, TCG Bartın ve TCG Yzb. Güngör Durmuş gemilerimizin, 16 Mart’ta Doğu Akdeniz’den Somali’ye intikale başlaması planlanmaktadır.”

Savunma sanayi

Yerli ve milli savunma sanayinin, kara, deniz, hava ve siber alanda geliştirdiği kritik sistemlerle TSK’nın caydırıcılığını ve harekat kabiliyetini güçlendirmeye devam ettiğini vurgulayan Aktürk, “Geçtiğimiz hafta içerisinde, Makine ve Kimya Endüstrisi Anonim Şirketimiz (MKE) tarafından muhtelif adet ve çapta silah ve mühimmatın teslimatı tamamlanmış, ‘Hassas Güdüm Kiti (HGK-84) Tedariki Projesi’ kapsamında Bakanlığımıza bağlı ASFAT tarafından TÜBİTAK SAGE işbirliğiyle geliştirilen çeşitli miktarda güdüm kiti Hava Kuvvetleri Komutanlığımıza teslim edilmiştir.” bilgisini paylaştı.

Tuğamiral Aktürk, İstiklal Marşı’nın kabulünün 105’inci ve Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün Harp Okuluna girişinin 127’nci yıl dönümlerini de kutlayarak, “18 Mart Şehitler Günü ve Çanakkale Deniz Zaferi’nin 111’inci yıl dönümünde, Cumhuriyetimizin kurucusu ebedi Başkomutanımız Gazi Mustafa Kemal Atatürk ve silah arkadaşlarını, egemenliğimiz ve bağımsızlığımız uğruna canlarını feda eden aziz şehitlerimizi, ebediyete irtihal eden kahraman gazilerimizi ve milli şairimiz Mehmet Akif Ersoy’u rahmet, minnet ve saygıyla anıyor, hayatta olan gazilerimize esenlikler diliyor, şehit ve gazilerimizin kıymetli ailelerine şükranlarımızı sunuyoruz.” ifadelerini kullandı.

Şehitler Günü ve Çanakkale Deniz Zaferi etkinlikleri hakkında bilgi veren Aktürk, “18 Mart’ta Deniz Kuvvetlerimiz tarafından, TCG Nusret müze gemimizin de yer aldığı 13 gemi ile Çanakkale Boğazı’nda Geçit Töreni yapılacak, törene katılacak 3 gemimiz 16-17 Mart’ta halkımızın ziyaretine açılacak, SOLOTÜRK tarafından 17-18 Mart’ta Çanakkale’de gösteri uçuşları yapılacaktır. Ayrıca Mehteran Birlik Komutanlığımız ile 5’inci Kolordu Bölge Bando Komutanlığımız tarafından 18 Mart’ta Çanakkale’de konser icra edilecektir. Söz konusu etkinliklere tüm halkımız davetlidir.” dedi.

Yunanistan’ın son dönemdeki faaliyetlerine ilişkin sorular üzerine Bakanlık tarafından yapılan açıklamada, Doğu Ege Adaları’nın Yunanistan’a 1923 tarihli Lozan Barış Antlaşması ve 1947 tarihli Paris Barış Antlaşması ile gayri askeri statüde bulundurulma şartıyla devredildiği hatırlatıldı.

Limni ve Kerpe Adaları’nın gayri askeri statüde olması gereken adalar olduğu, gayri askeri statünün, antlaşmaların esaslı şartı olarak düzenlendiği belirtilen açıklamada, şunlar kaydedildi:

“Gayri askeri statünün ihlal edilmesi esaslı bir ihlale sebep olmakta ve bu oldu bitti çabaları hukuken tek taraflı olarak gayri askeri statünün sona erdiği sonucunu doğurmamaktadır. Bu husus devletimizin en üst kademesi tarafından da dile getirilmiştir. Yunanistan’ın usulüne uygun olarak akdedilmiş antlaşmalar hilafına adaların statülerini ihlal eden girişimleri hem hukuka aykırılık yaratmakta hem de komşuluk-müttefiklik ilişkilerimizi zedelemektedir. Coğrafyamızda süregelen güvenlik krizlerine karşı NATO müttefikleri arasında bu tarz durumların yaşanması kabul edilemezdir. Yunanistan’ın gerçek amaca hizmet etmeyen ve bölgemizde yaşanan krizleri fırsata çevirmeye yönelik girişimlerini kabul etmediğimizi ve bu doğrultuda gerekli tüm tedbirleri aldığımızı ifade ediyoruz.”

KKTC için alınan tedbirler

Bakanlık tarafından Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin (KKTC) güvenliği için alınan tedbirlere ilişkin soru üzerine yapılan açıklamada şu değerlendirmelerde bulunuldu:

“KKTC’nin güvenliği ile Doğu Akdeniz’de barış ve istikrarın muhafazası, Türkiye açısından stratejik önemdedir ve bu konudaki tutumumuz net ve değişmezdir. ABD-İsrail ile İran arasında yaşanan çatışmalardan kaynaklanan füze ve dron tehdidi sonrası Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’ne konuşlandırdığımız hava ve hava savunma unsurlarımız, caydırıcılığı tahkim etmeye, hava sahasının güvenliğini desteklemeye ve muhtemel tehditler karşısında hızlı reaksiyon kabiliyetimizi güçlendirmeye yöneliktir. Aldığımız bu ilave tedbirler sadece Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin değil Ada’nın tamamının güvenliğine katkı sağlayacaktır. Bilindiği üzere Türkiye, Kıbrıs’ta Garantör ülkedir. Garantör olmayan bazı ülkelerin Kıbrıs Adası ve Doğu Akdeniz’e askeri unsur sevk ettiği bir ortamda, Türkiye’nin aldığı tedbirler son derece meşru, yerinde ve dengeli bir güvenlik yaklaşımının gereğidir. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’ne biz yeteriz. Türkiye, bölgede gerilimi artıran değil barış ve istikrarı koruyan bir anlayışla hareket etmektedir. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin güvenliği bizim güvenliğimizdir. Bununla birlikte, Kıbrıs Türklerinin hak ve menfaatlerini hedef alan hiçbir hasmane tutuma ve oldu bittiye izin vermeyecek, garantörlüğün vermiş olduğu hak ve yetkileri kullanmaktan çekinmeyeceğiz.”

Malatya’da konuşlandırılan Patriot sistemi

ABD-İsrail ile İran arasında devam eden çatışmalara ilişkin soru üzerine Bakanlık, İran’dan farklı zamanlarda ateşlenen iki balistik mühimmatın NATO hava ve füze savunma unsurları tarafından etkisiz hale getirildiğini hatırlattı.

Yaşanan gelişmeler karşısında hava Türk sahasının ve vatandaşların güvenliğini sağlamak amacıyla, milli düzeyde alınan tedbirlere ilave olarak, NATO müttefikleriyle yürütülen istişare mekanizmalarının da etkin şekilde devreye alındığı aktarıldı.

Konuya ilişkin şu ifadelere yer verildi:

“Bu kapsamda, NATO Müttefik Hava Komutanlığı Ramstein/Almanya’dan görevlendirilen bir patriot sistemi, hava savunma mimarisinin tamamlayıcı unsuru olarak Malatya’ya konuşlandırılmaktadır. NATO, müttefik ülkelerin hava sahalarını ve topraklarını koruma iradesine sahip bir güvenlik ittifakıdır. Türkiye ise jeostratejik konumu, güçlü ordusu ve İttifakın güneydoğu kanadındaki kritik rolüyle bu yapının en önemli unsurlarından biridir. Atılan bu adımlar, hem Türkiye’nin hem NATO’nun savunma, caydırıcılık ve müttefik dayanışması anlayışıyla, ortak güvenliğini tahkim etmeyi amaçlamaktadır.”

S400’ün kullanılmaması

Türkiye’nin hava ve füze savunma faaliyetlerinin, tehdit değerlendirmeleri ve operasyonel ihtiyaçlar doğrultusunda çok katmanlı bir yapı içinde yürütülmekte olduğu belirtilen açıklamada, en uygun savunma unsurunun, angajman kuralları ve mevcut operasyonel tablo dikkate alınarak belirlendiği ifade edildi.

Türkiye’nin, NATO’nun entegre hava ve füze savunma sisteminin bir parçası olduğu bilgisi verilen açıklamada, şunlar kaydedildi:

“Bu sistem, erken uyarı sensörleri, komuta kontrol sistemi ve önleme füzelerinden oluşmaktadır. Bir balistik füze tespit edildiğinde, müdahale süresinin çok kısa olması sebebiyle sistem en uygun ve en hızlı önleme aracını otomatik olarak seçerek ateşlemektedir. Ülkemize yönelen balistik füze tehdidine karşı en uygun ve etkin savunma unsurları devreye alınarak söz konusu mühimmat başarıyla imha edilmiştir.”

“İncirlik bir Türk üssüdür”

Adana’da konuşlu İncirlik Üssü’ne ilişkin ise Bakanlık tarafından yapılan açıklamada, şunlar kaydedildi:

“İncirlik bir Türk üssüdür. Eskişehir’deki Muharip Hava Kuvveti Komutanlığımıza bağlı olarak görev yapan 10’ncu Ana Jet Üs Komutanlığımız Adana İncirlik’te konuşludur. 10’ncu Ana Jet Üs Komutanlığımızda, F-16 filomuz, Tanker filomuz ve İHA’larımız bulunmaktadır. Üzerindeki tüm tesisleri ile mülkiyeti Türkiye Cumhuriyeti’ne aittir. Üs komutanı Türk tuğgeneralimizdir. Orada Amerikan askerlerinin olması Amerikan üssü olduğu anlamına gelmez. Orada ayrıca İspanya, Polonya ve Katar askeri personeli de bulunmaktadır.”

İran füzelerinde S-400 neden kullanılmadı? MSB’den yanıt geldi yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Ankara’nın, Moskova’dan satın aldığı S-400 hava savunma sistemlerini iade etmeyi değerlendirdiği ve bu konunun Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan tarafından Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’e ilettiği öne sürüldü.

Haber, ABD’nin saygın medya kuruluşu Bloomberg tarafından yazıldı.

Konuya yakın kaynaklara göre Erdoğan, S-400 meselesini geçen hafta Türkmenistan’da düzenlenen bir toplantı sırasında Putin ile görüştü.

Aynı konunun daha önce iki ülke yetkilileri arasında da ele alındığı aktarıldı.

Cumhurbaşkanlığı ve Milli Savunma Bakanlığı konuya ilişkin yorum yapmazken, Kremlin, iki lider arasındaki görüşmede böyle bir talebin gündeme gelmediğini açıkladı.

WASHINGTON’IN BASKISI ARTIYOR

Haberde “Erdoğan’ın bu adımının, Washington’dan gelen baskıların arttığı bir döneme denk geldiği” belirtildi.

Türkiye’nin S-400 sistemlerine sahip olması ve F-35 programına yeniden katılma isteği, Erdoğan’ın eylül ayında ABD Başkanı Donald Trump ile Beyaz Saray’da yaptığı görüşmede de gündeme gelmişti.

ABD’nin Ankara Büyükelçisi ve Trump’a yakın bir isim olan Tom Barrack, “Türkiye’nin S-400’lerden vazgeçmeye her zamankinden daha yakın olduğunu ve sorunun ilerleyen dört ila altı ay içinde çözülebileceğini” söylemişti.

YAPTIRIMLAR VE F-35 TALEBİ

Rus yapımı askeri sistemlerden vazgeçilmesinin, ABD ile ilişkilerde önemli bir iyileşme sağlayabileceği belirtiliyor. Bu karar ile birlikte Türk savunma sanayisine yönelik Amerikan yaptırımlarının kaldırılmasının ve F-35 savaş uçaklarına erişimin önünü açabileceği değerlendirmeleri yapılıyor.

Üst düzey bir Türk diplomat da kısa süre önce, yaptırımların gelecek yıl kaldırılmasını beklediğini söylemişti.

S-400 SÜRECİNİN ARKA PLANI

Türkiye, S-400 sistemlerini, NATO müttefikleriyle ilişkilerin gerildiği bir dönemde satın aldı. Bu anlaşmazlık, Barack Obama’nın ABD başkanlığı döneminde başlamış ve 2016’daki darbe girişiminin ardından derinleşmişti.

Ankara, aynı dönemde ABD’den Patriot hava savunma sistemleri almak istemiş ancak Washington’ın anlaşmayı sonuçlandırma konusunda kararlı olmadığını açıklamıştı. Bu durum, Türkiye’nin Rusya’ya yönelmesinin gerekçelerinden biri olarak gösterilmişti.

GERİ ÖDEME DE İSTENECEK

Kaynaklara göre Ankara, S-400 sistemi için ödediği milyarlarca doların iadesini de talep etmeyi değerlendiriyor.

NATO, S-400 sistemlerinin Batı yapımı savaş uçaklarıyla birlikte kullanılması halinde Rusya’nın kritik askeri istihbarat elde edebileceği uyarısında bulunuyor. Türkiye ise halihazırda bu sistemi aktif olarak kullanmıyor.

TÜRKİYE, F-35 PROGRAMINDAN ÇIKARILMIŞTI

ABD, Türkiye’yi 2019 yılında S-400 alımı nedeniyle F-35 programından çıkarmış, 2020’de ise CAATSA yaptırımlarını devreye sokarak Türk savunma sanayisinin hassas teknolojilere erişimini kısıtlamıştı.

Dünyanın en gelişmiş savaş uçakları arasında gösterilen F-35’lerin, en pahalı versiyonunun birim maliyetinin 100 milyon doların üzerinde olduğu biliniyor.

Türkiye’nin S-400 iadesi gündemde, Kremlin yalanladı yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

“Muharebe koşullarına uygunluk için gerekli”

Interfax’ın aktardığına göre Shugayev, teklifin sistemlerin muharebe şartlarına uygun şekilde görev yapabilmesini sağlamak amacıyla sunulduğunu belirtti. Gazetecilere yaptığı açıklamada, Türkiye ile S-400 konusunda uzun süredir işbirliği içinde olduklarını hatırlatan Shugayev, geçen sürenin ardından bu sistemlerin teknik bakıma ihtiyaç duyduğunu vurguladı.

“Kısıtlama yok, iş birliğine açığız”

Rus yetkili, S-400’lerin etkinliğinin sürdürülebilmesi için temel bakımın şart olduğuna işaret ederek, Moskova’nın Türkiye ile askeri-teknik iş birliği alanında çeşitli başlıkları görüşmeye hazır olduğunu ve bu konuda herhangi bir kısıtlama bulunmadığını da kaydetti.

Türkiye’nin S-400 alımı

Türkiye, Rusya’dan toplam 2,5 milyar dolar karşılığında dört tabur S-400 hava savunma sistemi satın almış, Ekim 2020’de ise sistemin füze testlerini gerçekleştirmişti.

Rusya’dan Türkiye’ye ‘S-400’ teklifi yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

“Rusya’nın rızası olmadan mümkün değil”

Bir basın toplantısında konuşan Lavrov, Türkiye’nin S-400 sistemlerini başka ülkelere, özellikle Amerikan F-35 uçakları karşılığında satma ihtimalinin bulunduğunu hatırlatırken, bu tür bir satışın “Rusya’nın rızası olmadan mümkün olmayacağını” ifade etti. Bu durum, S-400 satışında yer alan “son kullanıcı sertifikası” maddesine dayanıyor. Sertifikaya göre, Türkiye’nin bu silah sistemlerini başka bir ülkeye devredebilmesi için Rusya’dan onay alması gerekiyor.

S-400 ve Türkiye-ABD gerginliği

Lavrov’un bu uyarısı, Türkiye ile ABD arasında S-400 sistemleri ve F-35 programı üzerindeki gerginliğin sürdüğü bir dönemde geldi. Türkiye, Rusya’dan S-400 sistemlerini satın aldıktan sonra ABD tarafından F-35 programından çıkarılmıştı. Bu gelişme, Türkiye’nin S-400 sistemlerini başka ülkelere satma ihtimalini gündeme getirdi. Ancak Lavrov’un açıklamaları, bu planların Rusya’nın onayına bağlı olduğunu bir kez daha netleştiriyor.

Savunma iş birliğinde kırılgan denge

Lavrov’un açıklamaları, Türkiye ile Rusya arasındaki savunma iş birliğinin hassas dengesini bir kez daha ortaya koyuyor. Türkiye’nin satın aldığı savunma sistemleri üzerindeki egemenlik haklarının sınırları bu açıklama ile daha belirgin hale gelirken, S-400 sistemlerinin başka bir ülkeye satışına nihai olarak Rusya’nın karar vereceği açıkça vurgulandı.

S-400 uyarısı bu kez Rusya’dan geldi yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.