“Taliban bayanların üniversiteye gitmelerini yasaklayınca, tek umudum bir burs alıp yurt dışına gidip eğitim almaktı.”

Bu kelamlar, 20 yaşındaki Afgan bir bayan öğrenci olan Natkai’ye ilişkin.

Natkai’nin ismi güvenliği göz önünde bulundurularak değiştirildi.

Natkai, ülkesinde üniversiteye gitme talihinin çok az olmasına karşın eğitimine devam ettiğini söylüyor.

O ve bir küme kız öğrenci Birleşik Arap Emirlikleri’ndeki (BAE) Dubai Üniversitesi’nden burs kazandı. Bu burs ülkenin milyarder iş insanlarından Pir Khalaf Ahmad Al Habtoor tarafından sağlandı.

Bu burslar, bayanların üniversiteye gitmelerinin yasaklanmasının akabinde Afgan bayanları için Aralık 2022’de duyuruldu.

BBC’in elde ettiği bilgilere nazaran toplamda 100 Afgan bayan bu bursları kazanmayı başardı. Yurtdışında yaşayan kimi Afgan öğrenciler hali hazırda Dubai’ye gitmiş durumda.

Getty Images Taliban yetkilileri, erkek refakatçileri olan bayan öğrencilere seyahat müsaadesi vermedi

Natkai, 23 Temmuz Çarşamba günü ailesine veda etti ve havalimanına gerçek yola çıktı.

Ancak eğitim umudunun önüne havalimanında silahlı Taliban militanları çıktı.

Natkai kırgın bir sesle, “Taliban biletlerimizi ve öğrenci vizelerimizi gördüğünde, kızların öğrenci vizesiyle Afganistan dışına çıkmasının yasak olduğunu söyledi” diye anlatıyor.

Seyahatleri engellendi

Natkai üzere en az 60 kız öğrenci daha havaalanından geri çevrildi.

BBC’yle paylaşılan birtakım fotoğraflarda siyah başörtülerini takmış genç kızlar şok ve ıstırap içinde valizlerinin yanında duruyor.

Taliban, bayanların yalnız seyahat etmesini yasakladı. Bayanlara, kocaları, erkek kardeşleri, amcaları yahut babaları üzere erkek refakatçilerle yurtdışına çıkmalarına müsaade veriliyor. Bu bireylere de “mahrem” ismi veriliyor.

Ancak burs alan kızlar için bu da kâfi olmadı.

Natkai, “Üç kız yanlarında ‘mahremleri’ ile uçaktaydı. Fakat Fazilet Yayma ve Ahlaksızlığı Tedbire Bakanlığı’ndan yetkililer onları uçaktan indirdi” diye anlatıyor.

Diğer öğrenciler, basına konuşmaktan kaçınıyor.

Getty Images Kız öğrencilerin hızları okul afişlerinden silindi

Adını Şems Ahmed olarak belirteceğimiz ve kardeşini havalimanına getiren genç bir adam, yaşadıkları ezayı anlatıyor.

Kız kardeşinin aldığa bursa umutla sarıldığını anlatan Şems Ahmed, “Umutla meskenden ayrıldı ancak gözyaşları içinde geri döndü. Tüm hakları elinden alındı” diyor.

Şems Ahmed, birtakım bayanların yanlarında erkek bir refakatçi götürebilmeleri için o erkeklerin vize fiyatlarını de ödediğini, hatta o paraları borç alarak tamamladıklarını söylüyor. Lakin sonuç yeniden hüsran oldu.

“Bazı kızlar o kadar çaresiz ve fakir ki… Dışişleri Bakanlığı’nın doküman doğrulama fiyatı için istediği 400 Afganileri ($5) bile yok.”

Getty Images Taliban, bayanlar ve kızlar üzerinde birçok kısıtlama getiriyor

Dubai Üniversitesi ve öğrencilere burs veren Al Habtoor, kızların durdurulduğunu doğruladı.

Al Habtoor toplumsal medya hesabında İngilizce bir görüntü paylaştı ve İslam’da erkeklerin ve bayanların eşit olduğunu söyleyerek Taliban yetkililerini eleştirdi.

Videoda ayrıyeten havaalanında durdurulan bir Afgan kızın İngilizce ses kaydı da bulunuyor.

Bu kayıtta kız öğrenci şunları söylüyor:

“Şu anda havalimanındıyız lakin ne yazık ki hükümet Dubai’ye gitmemize müsaade vermiyor. Mahremi olanlara bile müsaade vermiyorlar. Ne yapacağımı bilmiyorum. Lütfen bize yardım edin.”

Uluslararası tepkiler

Taliban’ın bu son kararı insan hakları kümeleri ve diplomatlar tarafından reaksiyonla karşılandı.

Getty Images

İnsan Hakları İzleme Örgütünden Heather Barr, “Bu, Taliban’ın kız öğrencilere eğitime almaması zalimliğinin ötesinde epeyce kıymetli ve tasa verici bir adım” değerlendirmesinde bulunuyor ve şöyle devam ediyor:

“Bu oburlarının onlara yardım etmesini engellemekle yaratılan bir tutsaklık.”

Afganistan’ın eski Birleşmiş Milletler gençlik temsilcisi Shkula Zadran, üniversiteden kızlardan vazgeçmemelerini istedi.

Taliban’dan olaya ait rastgele bir açıklama gelmedi.

Fazilet Yayma ve Ahlaksızlığı Tedbire Bakanlığı Sözcüsü Muhammed Sadık Akif Muhacir, BBC’ye yaptığı açıklamada yaşananlardan haberdar olmadıklarını söyledi.

Taliban’ın üst seviye sözcülerinden Zabihullah Mücahid de seyahatte olduğunu ve mevzuyla alakalı bilgi sahibi olmadığını belirterek açıklama yapmadı.

Natkai ise ümitsizlik içinde.

Liseyi bitirmiş ve 15 Ağustos 2021’de Taliban iktidara geldiğinde tam da üniversite imtihanına hazırlanıyordu.

Natkai hayalleri uğrunda bir yol bulduğunu düşünmüştü. Taliban’a karşı bir şey söyleyecek hiçbir kelamının olmadığını belirtiyor. Natkai, Taliban’ın bayanları kabul etmediğini, hürmet göstermediğin lisana getiriyor.

Dünyadan, Afgan kızlarından ve eğitimlerinden vazgeçmemelerini istiyor.

“Kız olmanın kabahat olduğu bir ülkede bu fırsatı kaçırdım. Çok üzgünüm ve ne yapacağımı yahut başıma ne geleceğini bilmiyorum.”

Taliban’ın Dubai’de üniversiteye gitmelerini engellediği kız öğrenciler BBC’ye konuştu yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

“Taliban bayanların üniversiteye gitmelerini yasaklayınca, tek umudum bir burs alıp yurt dışına gidip eğitim almaktı.”

Bu kelamlar, 20 yaşındaki Afgan bir bayan öğrenci olan Natkai’ye ilişkin.

Natkai’nin ismi güvenliği göz önünde bulundurularak değiştirildi.

Natkai, ülkesinde üniversiteye gitme bahtının çok az olmasına karşın eğitimine devam ettiğini söylüyor.

O ve bir küme kız öğrenci Birleşik Arap Emirlikleri’ndeki (BAE) Dubai Üniversitesi’nden burs kazandı. Bu burs ülkenin milyarder iş insanlarından Pir Khalaf Ahmad Al Habtoor tarafından sağlandı.

Bu burslar, bayanların üniversiteye gitmelerinin yasaklanmasının akabinde Afgan bayanları için Aralık 2022’de duyuruldu.

BBC’in elde ettiği datalara nazaran toplamda 100 Afgan bayan bu bursları kazanmayı başardı. Yurtdışında yaşayan birtakım Afgan öğrenciler hali hazırda Dubai’ye gitmiş durumda.

Getty Images Taliban yetkilileri, erkek refakatçileri olan bayan öğrencilere seyahat müsaadesi vermedi

Natkai, 23 Temmuz Çarşamba günü ailesine veda etti ve havalimanına hakikat yola çıktı.

Ancak eğitim umudunun önüne havalimanında silahlı Taliban militanları çıktı.

Natkai kırgın bir sesle, “Taliban biletlerimizi ve öğrenci vizelerimizi gördüğünde, kızların öğrenci vizesiyle Afganistan dışına çıkmasının yasak olduğunu söyledi” diye anlatıyor.

Seyahatleri engellendi

Natkai üzere en az 60 kız öğrenci daha havaalanından geri çevrildi.

BBC’yle paylaşılan kimi fotoğraflarda siyah başörtülerini takmış genç kızlar şok ve hüzün içinde valizlerinin yanında duruyor.

Taliban, bayanların yalnız seyahat etmesini yasakladı. Bayanlara, kocaları, erkek kardeşleri, amcaları yahut babaları üzere erkek refakatçilerle yurtdışına çıkmalarına müsaade veriliyor. Bu şahıslara de “mahrem” ismi veriliyor.

Ancak burs alan kızlar için bu da kâfi olmadı.

Natkai, “Üç kız yanlarında ‘mahremleri’ ile uçaktaydı. Ancak Fazilet Yayma ve Ahlaksızlığı Tedbire Bakanlığı’ndan yetkililer onları uçaktan indirdi” diye anlatıyor.

Diğer öğrenciler, basına konuşmaktan kaçınıyor.

Getty Images Kız öğrencilerin hızları okul afişlerinden silindi

Adını Şems Ahmed olarak belirteceğimiz ve kardeşini havalimanına getiren genç bir adam, yaşadıkları ezayı anlatıyor.

Kız kardeşinin aldığa bursa umutla sarıldığını anlatan Şems Ahmed, “Umutla meskenden ayrıldı fakat gözyaşları içinde geri döndü. Tüm hakları elinden alındı” diyor.

Şems Ahmed, kimi bayanların yanlarında erkek bir refakatçi götürebilmeleri için o erkeklerin vize fiyatlarını de ödediğini, hatta o paraları borç alarak tamamladıklarını söylüyor. Lakin sonuç yeniden hüsran oldu.

“Bazı kızlar o kadar çaresiz ve fakir ki… Dışişleri Bakanlığı’nın doküman doğrulama fiyatı için istediği 400 Afganileri ($5) bile yok.”

Getty Images Taliban, bayanlar ve kızlar üzerinde birçok kısıtlama getiriyor

Dubai Üniversitesi ve öğrencilere burs veren Al Habtoor, kızların durdurulduğunu doğruladı.

Al Habtoor toplumsal medya hesabında İngilizce bir görüntü paylaştı ve İslam’da erkeklerin ve bayanların eşit olduğunu söyleyerek Taliban yetkililerini eleştirdi.

Videoda ayrıyeten havaalanında durdurulan bir Afgan kızın İngilizce ses kaydı da bulunuyor.

Bu kayıtta kız öğrenci şunları söylüyor:

“Şu anda havalimanındıyız lakin ne yazık ki hükümet Dubai’ye gitmemize müsaade vermiyor. Mahremi olanlara bile müsaade vermiyorlar. Ne yapacağımı bilmiyorum. Lütfen bize yardım edin.”

Uluslararası tepkiler

Taliban’ın bu son kararı insan hakları kümeleri ve diplomatlar tarafından reaksiyonla karşılandı.

Getty Images

İnsan Hakları İzleme Örgütünden Heather Barr, “Bu, Taliban’ın kız öğrencilere eğitime almaması zalimliğinin ötesinde hayli kıymetli ve kaygı verici bir adım” değerlendirmesinde bulunuyor ve şöyle devam ediyor:

“Bu diğerlerinin onlara yardım etmesini engellemekle yaratılan bir tutsaklık.”

Afganistan’ın eski Birleşmiş Milletler gençlik temsilcisi Shkula Zadran, üniversiteden kızlardan vazgeçmemelerini istedi.

Taliban’dan olaya ait rastgele bir açıklama gelmedi.

Fazilet Yayma ve Ahlaksızlığı Tedbire Bakanlığı Sözcüsü Muhammed Sadık Akif Muhacir, BBC’ye yaptığı açıklamada yaşananlardan haberdar olmadıklarını söyledi.

Taliban’ın üst seviye sözcülerinden Zabihullah Mücahid de seyahatte olduğunu ve hususla alakalı bilgi sahibi olmadığını belirterek açıklama yapmadı.

Natkai ise ümitsizlik içinde.

Liseyi bitirmiş ve 15 Ağustos 2021’de Taliban iktidara geldiğinde tam da üniversite imtihanına hazırlanıyordu.

Natkai hayalleri uğrunda bir yol bulduğunu düşünmüştü. Taliban’a karşı bir şey söyleyecek hiçbir kelamının olmadığını belirtiyor. Natkai, Taliban’ın bayanları kabul etmediğini, hürmet göstermediğin lisana getiriyor.

Dünyadan, Afgan kızlarından ve eğitimlerinden vazgeçmemelerini istiyor.

“Kız olmanın kabahat olduğu bir ülkede bu fırsatı kaçırdım. Çok üzgünüm ve ne yapacağımı yahut başıma ne geleceğini bilmiyorum.”

Taliban’ın Dubai’de üniversiteye gitmelerini engellediği kız öğrenciler BBC’ye konuştu yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Taliban idaresi altındaki Afganistan’da, iç ve dış otoritelerin üzerinde mutabık kaldığı en değerli olumlu gelişme, yaklaşık 40 yıldır süren çatışma periyodunun geride kalması ve ülke genelinde güvenlik alanında ilerlemeler kaydedilmesi oldu.

Herhangi bir kişi hala Afganistan’ın tüm vilayetlerine gece ve gündüz kara yahut hava yoluyla çarçabuk gidebiliyor. Lakin vakit zaman IŞİD, terör aksiyonlarıyla bu ortamı bozmaya çalışıyor.

IŞİD, son iki yılda başta Taliban mensupları ve Şii Afganlar olmak üzere, yüzlerce kişinin hayatını kaybettiği birçok bombalı ve silahlı taarruz düzenlendi.

Taliban idaresinin tedbirlerine karşın cuma namazları ve muharrem ayı etkinliklerinde Şii Afganları maksat alan IŞİD’ın, başşehir Kabil’de Çinlilerin işlettiği bir otel ve üniversite imtihanına hazırlanan genç Hazara kızlarına yönelik aksiyonları akıllarda kaldı.

Öte yandan, Taliban idaresine karşı savaşan kimi silahlı muhalif kümeler suikast ve hücumlar düzenliyor. Aksiyonlarda sivillerden fazla Taliban mensupları gaye alınıyor.

Taliban idaresi periyodunun en kıymetli gelişmelerinden biri de 31 Temmuz 2022’de Kabil’in merkezindeki bir meskene ABD’ye ilişkin İHA’larla düzenlenen akında El-Kaide Önderi Eymen ez-Zevahiri’nin öldürülmesiydi.

EKONOMİK VE İNSANİ SORUNLAR

Batılı devletler, Taliban’ın evvelki Afganistan hükümetiyle barışçıl yollarla, müzakereler aracılığıyla iktidarın ortağı olmasını istiyordu. Fakat müzakerelerin sonuçsuz kalması ve Taliban’ın iktidarı güç kullanarak ele geçirmesi bir manada Batı’nın tüm Afgan halkını cezalandırmasıyla sonuçlandı.

Taliban öncesi Afgan idaresinin bütçesinin üçte ikiden fazlasını fonlayan Batılılar, tüm yardımlarını kesti. Birçok memleketler arası kurum ve kuruluş ülkeden ayrıldı.

BM raporlarına nazaran, 2022 yılında yaklaşık 23 milyon Afgan insani yardıma muhtaçlık duyarken, bu sayı 2023’de 28 milyon beşere çıkmış durumda.

Taliban sonrası ülke iktisadı derin bir krize sürüklendi. Bankacılık sisteminde büyük aksaklıklar oldu, çok sayıda iş yeri kapandı. İşsizlik, fakirlik ve açlık alarm verici düzeylere ulaştı.

Benzer halde yetersiz beslenme, kızamık, çocuk felci üzere birçok hastalık artarken sıhhat kuruluşları da imkansızlıklarla boğuşuyor.

TALİBAN YER ALTI KAYNAKLARINI İKTİSADA KAZANDIRMAYA ÇALIŞIYOR

Taliban idaresiyle kamu kurumlarında yolsuzluk ve rüşvette hissedilir bir biçimde azaldı. Lakin bu durum ülke iktisadını içinde bulunduğu krizden çıkarmaya yetmedi. Bu nedenle Taliban idaresi, sık sık memleketler arası yatırımcılara Afganistan’daki madenleri işaret ediyor.

Ülkenin lityum, demir, kömür, bakır, altın, çinko, kurşun, doğal gaz ve petrol ile zümrüt, lacivert taşı, yakut üzere bedelli maden ve taş yatakları mevcut.

ABD Savunma Bakanlığı ve ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumuna nazaran, ülkedeki maden ve pahalı taş yataklarının pahası 1 trilyon dolar olarak varsayım ediliyor.

Madenler konusunda, Çinli şirketlerin ilgisi ön plana çıkıyor. Kelam konusu yatırımcılar Taliban mensuplarıyla birçok görüşmeler yaptı. Taliban’ın imzaladığı birinci muahede, Çinli şirket CAPEIC ile 2023 başlarında Amu Derya Havzası için oldu. Çinli şirketin yeni petrol kuyuları açması ve petrol üretimini artırması hedefleniyor.

KADIN VE KIZ ÇOCUKLARININ DURUMU

Pek çok ülke ve milletlerarası kurum, Afganistan’a hakim olmasının üzerinden geçen 2 yılda bayan ve kız çocuklarına getirilen engellemeler konusunda Taliban’a reaksiyon gösterdi.

Binlerce bayan gerek hükümet kurumları gerek özel daldaki işlerinden çıkarıldı ya da işten ayrılmaya zorlandı. Ülkede yalnızca hastaneler, okullar, emniyet üniteleri ve havaalanları üzere zarurî muhtaçlık duyulan alanlarda çok az sayıda bayan çalışabiliyor.

Ülkede, kızların ilkokul haricindeki kademelerde okula gitmesi de yasaklandı. Taliban, okulların İslami şartlara uygun hale getirildikten sonra açılacağını kaydetse de kelam konusu karara bir türlü varılamadı.

Önceki hükümette yer alan Bayan İşleri Bakanlığının yerine kurulan Yeterliliğe Davet ve Berbatlıktan Sakındırma Bakanlığı, vakitle bayanların özgürlüğüne yönelik kısıtlayıcı adımları hayata geçirdi.

Örtünmeleri zarurî hale getirilen bayanların, spor salonları, park ve bahçeler üzere toplumsal yerlere girmesi ve hem memleketler arası hem de mahallî sivil toplum kuruluşlarında (STK) çalışması yasaklandı. Son olarak da yakın vakitte kuaför salonları kapatıldı.

Öte yandan, medya alanında da büyük kısıtlamalar getirilerek tabir ve basın özgürlüğü sonlandırıldı. Yüzlerce medya organı kapanmak zorunda kaldı, binlerce basın işçisi işsiz kaldı. Afgan televizyonlarında dizi ve sinemaların yayınlanması da yasaklandı.

SINIR PROBLEMLERİ TAHLİL BEKLİYOR

Taliban güçleri gerek Pakistan gerekse İran hududunda, göçmenlerin geçişleri ve hudut uyuşmazlıkları nedeniyle bu ülkelerin hudut güçleriyle vakit zaman çatışıyor. Taliban güçleri ile İran ortasında en son mayısta çıkan çatışma, tansiyonu doruğa taşıdı.

Önceki Afganistan hükümeti tarafından da tanınmayan, Afganistan’ı Pakistan’dan ayıran Durand Sınırı ile ilgili halihazırda Taliban idaresi de net bir siyasete varmış değil.

Pakistanlı yetkililer, terör örgütü kabul ettikleri Pakistan Talibanı’nın Afganistan topraklarını kullandığını yineleyerek Kabil’deki Taliban idaresinin tedbir almasını istese de bir uzlaşma sağlanabilmiş değil.

Öte yandan, İran ile Afganistan ortasında Hilmend Irmağı üzerindeki suyun paylaşımına ait tansiyon de son devirde tırmandı.

TALİBAN İDARESİNİ TANIYAN ÜLKE OLMADI

Taliban yetkilileri, birinci günden itibaren, Afganistan topraklarının hiçbir ülke için tehdit oluşturmasına müsaade vermeyeceklerini, tüm ülkelerle güzel diplomatik alakalar geliştirmek istediklerini ve kurdukları idarenin Afganistan’daki tüm bölümleri kapsadığını savundu.

Başta Batılı olanlar olmak üzere birçok ülke, Taliban idaresini resmen tanımaları yahut düzgün bağlar geliştirmeleri için Afganistan’da tüm kısımları temsil eden kapsamlı bir hükümetin kurulmasını ve insan haklarına hürmet gösterilmesini koşul koştu.

Taliban, heyetler gönderdiği Norveç, İsviçre, Türkiye, Çin, Katar, Rusya, Pakistan ve Özbekistan üzere birçok ülkede diplomatik temaslarda bulunarak idaresinin resmen tanınmasını istedi.

Son olarak, Taliban süreksiz hükümetinin Dışişleri Bakan Vekili Emirhan Muttaki, Katar’ın başşehri Doha’da ABD’li yetkililer ile görüştü.

Taliban heyeti görüşmede, yaptırımların kaldırılmasını, mensuplarının BM kara listesinden çıkarılmasını, dondurulan rezervlerin hür bırakılmasını ve Afganistan hava alanı ihlallerinin durdurulmasını gündeme getirdi. ABD’li yetkililer ise bayan ve kızların durumu başta olmak üzere insan haklarına ve ülkedeki tutuklu ABD vatandaşlarının hür bırakılmasına öncelik verdi.

Ancak taraflar, kelam konusu bu hususlar hakkında şimdi somut bir adım atmış değil.

Gelinen noktada, Afganistan idaresinde ikinci yılını tamamlayan Taliban süreksiz hükümetini tanıyan ülke olmadı fakat Taliban yetkilileri çok sayıda ülke ile ağır diplomatik temaslarını sürdürüyor.

Afganistan’da Taliban idaresinin ikinci yılı geride kaldı yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Taliban idaresi altındaki Afganistan’da, iç ve dış otoritelerin üzerinde mutabık kaldığı en kıymetli olumlu gelişme, yaklaşık 40 yıldır süren çatışma periyodunun geride kalması ve ülke genelinde güvenlik alanında ilerlemeler kaydedilmesi oldu.

Herhangi bir kişi hala Afganistan’ın tüm vilayetlerine gece ve gündüz kara yahut hava yoluyla çarçabuk gidebiliyor. Lakin vakit zaman IŞİD, terör aksiyonlarıyla bu ortamı bozmaya çalışıyor.

IŞİD, son iki yılda başta Taliban mensupları ve Şii Afganlar olmak üzere, yüzlerce kişinin hayatını kaybettiği birçok bombalı ve silahlı hücum düzenlendi.

Taliban idaresinin tedbirlerine karşın cuma namazları ve muharrem ayı etkinliklerinde Şii Afganları amaç alan IŞİD’ın, başşehir Kabil’de Çinlilerin işlettiği bir otel ve üniversite imtihanına hazırlanan genç Hazara kızlarına yönelik aksiyonları akıllarda kaldı.

Öte yandan, Taliban idaresine karşı savaşan kimi silahlı muhalif kümeler suikast ve taarruzlar düzenliyor. Hareketlerde sivillerden fazla Taliban mensupları amaç alınıyor.

Taliban idaresi periyodunun en değerli gelişmelerinden biri de 31 Temmuz 2022’de Kabil’in merkezindeki bir meskene ABD’ye ilişkin İHA’larla düzenlenen atakta El-Kaide Önderi Eymen ez-Zevahiri’nin öldürülmesiydi.

EKONOMİK VE İNSANİ SORUNLAR

Batılı devletler, Taliban’ın evvelki Afganistan hükümetiyle barışçıl yollarla, müzakereler aracılığıyla iktidarın ortağı olmasını istiyordu. Lakin müzakerelerin sonuçsuz kalması ve Taliban’ın iktidarı güç kullanarak ele geçirmesi bir manada Batı’nın tüm Afgan halkını cezalandırmasıyla sonuçlandı.

Taliban öncesi Afgan idaresinin bütçesinin üçte ikiden fazlasını fonlayan Batılılar, tüm yardımlarını kesti. Birçok memleketler arası kurum ve kuruluş ülkeden ayrıldı.

BM raporlarına nazaran, 2022 yılında yaklaşık 23 milyon Afgan insani yardıma gereksinim duyarken, bu sayı 2023’de 28 milyon beşere çıkmış durumda.

Taliban sonrası ülke iktisadı derin bir krize sürüklendi. Bankacılık sisteminde büyük aksaklıklar oldu, çok sayıda iş yeri kapandı. İşsizlik, fakirlik ve açlık alarm verici düzeylere ulaştı.

Benzer formda yetersiz beslenme, kızamık, çocuk felci üzere birçok hastalık artarken sıhhat kuruluşları da imkansızlıklarla boğuşuyor.

TALİBAN YER ALTI KAYNAKLARINI İKTİSADA KAZANDIRMAYA ÇALIŞIYOR

Taliban idaresiyle kamu kurumlarında yolsuzluk ve rüşvette hissedilir bir biçimde azaldı. Fakat bu durum ülke iktisadını içinde bulunduğu krizden çıkarmaya yetmedi. Bu nedenle Taliban idaresi, sık sık memleketler arası yatırımcılara Afganistan’daki madenleri işaret ediyor.

Ülkenin lityum, demir, kömür, bakır, altın, çinko, kurşun, doğal gaz ve petrol ile zümrüt, lacivert taşı, yakut üzere bedelli maden ve taş yatakları mevcut.

ABD Savunma Bakanlığı ve ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumuna nazaran, ülkedeki maden ve pahalı taş yataklarının bedeli 1 trilyon dolar olarak varsayım ediliyor.

Madenler konusunda, Çinli şirketlerin ilgisi ön plana çıkıyor. Kelam konusu yatırımcılar Taliban mensuplarıyla birçok görüşmeler yaptı. Taliban’ın imzaladığı birinci muahede, Çinli şirket CAPEIC ile 2023 başlarında Amu Derya Havzası için oldu. Çinli şirketin yeni petrol kuyuları açması ve petrol üretimini artırması hedefleniyor.

KADIN VE KIZ ÇOCUKLARININ DURUMU

Pek çok ülke ve memleketler arası kurum, Afganistan’a hakim olmasının üzerinden geçen 2 yılda bayan ve kız çocuklarına getirilen engellemeler konusunda Taliban’a reaksiyon gösterdi.

Binlerce bayan gerek hükümet kurumları gerek özel bölümdeki işlerinden çıkarıldı ya da işten ayrılmaya zorlandı. Ülkede yalnızca hastaneler, okullar, emniyet üniteleri ve havaalanları üzere zarurî muhtaçlık duyulan alanlarda çok az sayıda bayan çalışabiliyor.

Ülkede, kızların ilkokul haricindeki kademelerde okula gitmesi de yasaklandı. Taliban, okulların İslami şartlara uygun hale getirildikten sonra açılacağını kaydetse de kelam konusu karara bir türlü varılamadı.

Önceki hükümette yer alan Bayan İşleri Bakanlığının yerine kurulan Güzelliğe Davet ve Berbatlıktan Sakındırma Bakanlığı, vakitle bayanların özgürlüğüne yönelik kısıtlayıcı adımları hayata geçirdi.

Örtünmeleri mecburî hale getirilen bayanların, spor salonları, park ve bahçeler üzere toplumsal yerlere girmesi ve hem memleketler arası hem de lokal sivil toplum kuruluşlarında (STK) çalışması yasaklandı. Son olarak da yakın vakitte kuaför salonları kapatıldı.

Öte yandan, medya alanında da büyük kısıtlamalar getirilerek söz ve basın özgürlüğü sonlandırıldı. Yüzlerce medya organı kapanmak zorunda kaldı, binlerce basın işçisi işsiz kaldı. Afgan televizyonlarında dizi ve sinemaların yayınlanması da yasaklandı.

SINIR MESELELERİ TAHLİL BEKLİYOR

Taliban güçleri gerek Pakistan gerekse İran hududunda, göçmenlerin geçişleri ve hudut uyuşmazlıkları nedeniyle bu ülkelerin hudut güçleriyle vakit zaman çatışıyor. Taliban güçleri ile İran ortasında en son mayısta çıkan çatışma, tansiyonu doruğa taşıdı.

Önceki Afganistan hükümeti tarafından da tanınmayan, Afganistan’ı Pakistan’dan ayıran Durand Sınırı ile ilgili halihazırda Taliban idaresi de net bir siyasete varmış değil.

Pakistanlı yetkililer, terör örgütü kabul ettikleri Pakistan Talibanı’nın Afganistan topraklarını kullandığını yineleyerek Kabil’deki Taliban idaresinin tedbir almasını istese de bir uzlaşma sağlanabilmiş değil.

Öte yandan, İran ile Afganistan ortasında Hilmend Irmağı üzerindeki suyun paylaşımına ait tansiyon de son periyotta tırmandı.

TALİBAN İDARESİNİ TANIYAN ÜLKE OLMADI

Taliban yetkilileri, birinci günden itibaren, Afganistan topraklarının hiçbir ülke için tehdit oluşturmasına müsaade vermeyeceklerini, tüm ülkelerle yeterli diplomatik bağlar geliştirmek istediklerini ve kurdukları idarenin Afganistan’daki tüm kısımları kapsadığını savundu.

Başta Batılı olanlar olmak üzere birçok ülke, Taliban idaresini resmen tanımaları yahut güzel alakalar geliştirmeleri için Afganistan’da tüm bölümleri temsil eden kapsamlı bir hükümetin kurulmasını ve insan haklarına hürmet gösterilmesini kaide koştu.

Taliban, heyetler gönderdiği Norveç, İsviçre, Türkiye, Çin, Katar, Rusya, Pakistan ve Özbekistan üzere birçok ülkede diplomatik temaslarda bulunarak idaresinin resmen tanınmasını istedi.

Son olarak, Taliban süreksiz hükümetinin Dışişleri Bakan Vekili Emirhan Muttaki, Katar’ın başşehri Doha’da ABD’li yetkililer ile görüştü.

Taliban heyeti görüşmede, yaptırımların kaldırılmasını, mensuplarının BM kara listesinden çıkarılmasını, dondurulan rezervlerin özgür bırakılmasını ve Afganistan hava alanı ihlallerinin durdurulmasını gündeme getirdi. ABD’li yetkililer ise bayan ve kızların durumu başta olmak üzere insan haklarına ve ülkedeki tutuklu ABD vatandaşlarının özgür bırakılmasına öncelik verdi.

Ancak taraflar, kelam konusu bu hususlar hakkında şimdi somut bir adım atmış değil.

Gelinen noktada, Afganistan idaresinde ikinci yılını tamamlayan Taliban süreksiz hükümetini tanıyan ülke olmadı lakin Taliban yetkilileri çok sayıda ülke ile ağır diplomatik temaslarını sürdürüyor.

Afganistan’da Taliban idaresinin ikinci yılı geride kaldı yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

BBC Farsça’nın cumartesi günkü haberine nazaran Taliban idaresindeki Eğitim Bakanlığı yetkilileri, Gazne vilayetindeki okulların ve kısa periyot kursların müdürlerine “10 yaşından büyük hiçbir kız çocuğunun ilkokullarda okumasına müsaade verilmediğini” belirtti.

Independent Türkçe’nin aktardığı habere nazaran, Taliban’ın geçen yıl müsaade verdiği eğitim kademesi olan 6. sınıftan bir öğrenci, 10 yaşından büyük kızların okula girmesinin yasaklandığını söyledi.

Haberde belirtildiği üzere eski ismi Bayan İşleri Bakanlığı olan “Dua ve Rehberlik Bakanlığı”na bağlı lokal yetkililer, kimi vilayetlerde kız çocuklarını yaşlarına nazaran ayırarak kız okulu müdürlerinden üçüncü sınıfın üstündeki kız öğrencileri konutlarına göndermelerini istedi.

The Independent savları doğrulayamadı.

Kabil’in düşmesinden ve Afganistan’daki ABD ve NATO liderliğindeki rejimin ülkeyi terk etmesinden kısa mühlet sonra Taliban, Eylül 2021’de kız çocuklarının ortaöğrenim görmesini yasaklamış ve liselerin yalnızca erkekler için tekrar açılmasını emretmişti.

Geçen aralıkta binlerce bayana üniversite eğitimini süresiz olarak yasaklayan Taliban, koleje ve üniversiteye giden bayanlara kısıtlama getirerek sert bir darbe vurmuştu.

Radikal İslamcı rejim, nüfusunun neredeyse yarısının ortaöğrenim görmesini yasaklayan dünya genelindeki tek idare.

Birleşmiş Milletler geçen ay Taliban yetkililerini, Afganistan’daki bayan ve kız çocuklarına yönelik eğitim ve istihdam da dahil kısıtlamaları son aylarda daha da artırmakla suçlamıştı.

Taliban, bayanları kamusal hayatın ve çalışma hayatının pek çok alanından menetti ve basın özgürlüğünü kısıtladı. Taliban kız çocuklarının 6. sınıftan sonra okula gitmesini ve Afgan bayanların mahallî kuruluşlarda ve sivil toplum örgütlerinde çalışmasını yasakladı. Bu yasak nisanda Birleşmiş Milletler çalışanlarını da kapsayacak formda genişletilmişti.

Taliban, 10 yaşından büyük kız çocuklarına eğitimi yasakladı yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

BBC Farsça’nın cumartesi günkü haberine nazaran Taliban idaresindeki Eğitim Bakanlığı yetkilileri, Gazne vilayetindeki okulların ve kısa periyot kursların müdürlerine “10 yaşından büyük hiçbir kız çocuğunun ilkokullarda okumasına müsaade verilmediğini” belirtti.

Independent Türkçe’nin aktardığı habere nazaran, Taliban’ın geçen yıl müsaade verdiği eğitim kademesi olan 6. sınıftan bir öğrenci, 10 yaşından büyük kızların okula girmesinin yasaklandığını söyledi.

Haberde belirtildiği üzere eski ismi Bayan İşleri Bakanlığı olan “Dua ve Rehberlik Bakanlığı”na bağlı mahallî yetkililer, kimi vilayetlerde kız çocuklarını yaşlarına nazaran ayırarak kız okulu müdürlerinden üçüncü sınıfın üstündeki kız öğrencileri konutlarına göndermelerini istedi.

The Independent argümanları doğrulayamadı.

Kabil’in düşmesinden ve Afganistan’daki ABD ve NATO liderliğindeki rejimin ülkeyi terk etmesinden kısa müddet sonra Taliban, Eylül 2021’de kız çocuklarının ortaöğrenim görmesini yasaklamış ve liselerin yalnızca erkekler için yine açılmasını emretmişti.

Geçen aralıkta binlerce bayana üniversite eğitimini süresiz olarak yasaklayan Taliban, koleje ve üniversiteye giden bayanlara kısıtlama getirerek sert bir darbe vurmuştu.

Radikal İslamcı rejim, nüfusunun neredeyse yarısının ortaöğrenim görmesini yasaklayan dünya genelindeki tek idare.

Birleşmiş Milletler geçen ay Taliban yetkililerini, Afganistan’daki bayan ve kız çocuklarına yönelik eğitim ve istihdam da dahil kısıtlamaları son aylarda daha da artırmakla suçlamıştı.

Taliban, bayanları kamusal ömrün ve çalışma hayatının pek çok alanından menetti ve basın özgürlüğünü kısıtladı. Taliban kız çocuklarının 6. sınıftan sonra okula gitmesini ve Afgan bayanların lokal kuruluşlarda ve sivil toplum örgütlerinde çalışmasını yasakladı. Bu yasak nisanda Birleşmiş Milletler çalışanlarını da kapsayacak biçimde genişletilmişti.

Taliban, 10 yaşından büyük kız çocuklarına eğitimi yasakladı yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Son bir ayda yasal evrakları olmayan 43 binden fazla Afgan’ın İran tarafından hudut dışı edildiğini belirten Raşid, yaklaşık 46 bin Afgan’ın da kendi isteğiyle ülkesine geri döndüğünü kaydetti.

İran çoğunlukla Herat ve Nimruz vilayetlerinde bulunan hudut kapılarından Afganları hudut dışı ediyor.

Söz konusu hudut dışı etmeler vakit zaman artış gösteriyor.

Taliban: On binlerce Afgan, İran’dan hudut dışı edildi yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Son bir ayda yasal dokümanları olmayan 43 binden fazla Afgan’ın İran tarafından hudut dışı edildiğini belirten Raşid, yaklaşık 46 bin Afgan’ın da kendi isteğiyle ülkesine geri döndüğünü kaydetti.

İran çoğunlukla Herat ve Nimruz vilayetlerinde bulunan hudut kapılarından Afganları hudut dışı ediyor.

Söz konusu hudut dışı etmeler vakit zaman artış gösteriyor.

Taliban: On binlerce Afgan, İran’dan hudut dışı edildi yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Açıklamada, şu sözlere yer verildi:

“ABD’li yetkililer, Taliban’ı Afganistan’da bilhassa bayanlar, kızlar ve savunmasız topluluklar için “kötüye giden” insan haklarını düzeltmeye çağırdı. Gözaltılar, medya baskıları ve dini uygulamalara getirilen sınırlamalarla ilgili önemli telaşlarını lisana getirdi. ABD, Afgan halkının haklarına hürmet duyulması ve seslerinin ülkenin geleceğini şekillendirmesi istikametindeki taleplerine dayanağını kaydetti.”

ABD heyetinin, Afgan iktisadının durumunu ve bankacılık dalının karşı karşıya olduğu zorlukları görüşmek üzere Afganistan Merkez Bankası ve Afganistan Maliye Bakanlığı temsilcileriyle de görüştüğü aktarılan açıklamada, “ABD’li yetkililer, 2023’te Afganistan’da düşen enflasyon, ihracat ve ithalattaki büyümeyi gösteren son bilgileri not aldı ve ekonomik istikrar bahislerine ait teknik diyaloğa açık olduklarını lisana getirdi” denildi.

Açıklamada, Taliban’ın Afganistan topraklarının ABD ve müttefiklerine tehdit için kullanılmayacağına dair taahhütlerini not ettiği, Taliban’ın güvenlik taahhütlerini yerine getirme eforlarının görüşüldüğü ve Afgan sivillere yönelik büyük çaplı terör taarruzlarında azalma olduğu belirtildi.

ABD’li yetkililerin, tutuklu ABD’lilerin derhal ve şartsız olarak özgür bırakılması için baskı yaptığı ve bu tutuklamaların olumlu angajmanın önünde pürüz teşkil ettiğini söylediği kaydedilen açıklamada, Taliban’ın haşhaş ekimini yasaklamasının uyuşturucu üretiminde değerli düşüşe yol açtığına dair raporları dikkate aldığı, işlenmiş afyon ve sentetik uyuşturucu kaçakçılığı ve satışına ait önemli tasaların tabir edildiği ve uyuşturucuyla uğraşta diyaloğu sürdürmeye açık olduklarını lisana getirdiği aktarıldı.

Açıklamada, ABD heyetinin, Afganistan’daki insani krizle ilgili kaygılarını tabir ettiğine ve insani yardım unsurlarına uygun yardım sağlayan yardım kuruluşlarını ve BM kuruluşlarını desteklemeye devam etme muhtaçlığına dikkat çekildi.

ABD heyeti ve Taliban temsilcileri Doha’da görüştü yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Açıklamada, şu tabirlere yer verildi:

“ABD’li yetkililer, Taliban’ı Afganistan’da bilhassa bayanlar, kızlar ve savunmasız topluluklar için “kötüye giden” insan haklarını düzeltmeye çağırdı. Gözaltılar, medya baskıları ve dini uygulamalara getirilen sınırlamalarla ilgili önemli tasalarını lisana getirdi. ABD, Afgan halkının haklarına hürmet duyulması ve seslerinin ülkenin geleceğini şekillendirmesi istikametindeki taleplerine takviyesini kaydetti.”

ABD heyetinin, Afgan iktisadının durumunu ve bankacılık dalının karşı karşıya olduğu zorlukları görüşmek üzere Afganistan Merkez Bankası ve Afganistan Maliye Bakanlığı temsilcileriyle de görüştüğü aktarılan açıklamada, “ABD’li yetkililer, 2023’te Afganistan’da düşen enflasyon, ihracat ve ithalattaki büyümeyi gösteren son dataları not aldı ve ekonomik istikrar hususlarına ait teknik diyaloğa açık olduklarını lisana getirdi” denildi.

Açıklamada, Taliban’ın Afganistan topraklarının ABD ve müttefiklerine tehdit için kullanılmayacağına dair taahhütlerini not ettiği, Taliban’ın güvenlik taahhütlerini yerine getirme uğraşlarının görüşüldüğü ve Afgan sivillere yönelik büyük çaplı terör hücumlarında azalma olduğu belirtildi.

ABD’li yetkililerin, tutuklu ABD’lilerin derhal ve şartsız olarak hür bırakılması için baskı yaptığı ve bu tutuklamaların olumlu angajmanın önünde mahzur teşkil ettiğini söylediği kaydedilen açıklamada, Taliban’ın haşhaş ekimini yasaklamasının uyuşturucu üretiminde değerli düşüşe yol açtığına dair raporları dikkate aldığı, işlenmiş afyon ve sentetik uyuşturucu kaçakçılığı ve satışına ait önemli telaşların söz edildiği ve uyuşturucuyla gayrette diyaloğu sürdürmeye açık olduklarını lisana getirdiği aktarıldı.

Açıklamada, ABD heyetinin, Afganistan’daki insani krizle ilgili kaygılarını tabir ettiğine ve insani yardım unsurlarına uygun yardım sağlayan yardım kuruluşlarını ve BM kuruluşlarını desteklemeye devam etme muhtaçlığına dikkat çekildi.

ABD heyeti ve Taliban temsilcileri Doha’da görüştü yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.