ABD başkanlık seçimi bu gece yarısı yapılacak ve bu, tüm dünyada çok önemli seçimlerin yaşandığı bir yılın en önemli seçimi olacak. Yaklaşık 72 milyon Amerikalının oylarını kullandığı düşünülüyor; bu, toplamın yaklaşık yüzde 45’ine karşılık geliyor. Bu rakamlarla 2020 sayımının gerisinde olunsa da 2016’nın çok önünde olunduğu görülüyor. Bu da, Amerikan demokrasisinin eyleme geçtiğini gösteriyor.

İki Amerika’nın hikayesi

Fortune’dan Clifford Young ve Chris Jackson’ın haberine göre, anketler, ulusal düzeyde ve yedi önemli salıncak eyalette başa baş bir yarış öngörüyor. Kimin önde olduğunu söylemek zor olsa da Ipsos’ta, eski Başkan Donald Trump’a hafif bir üstünlük veriliyor ancak karışık sinyaller göz önüne alındığında sonuç hakkında düşük bir inanç düzeyinde olunduğunun altının çizilmesi gerekiyor. Böylesine yakın bir yarış, bölünmüş ve kutuplaşmış bir Amerika’nın en açık tezahürü niteliğinde; bu, iki Amerika’nın hikayesidir. Bu tespitler de en kritik soruyu doğuruyor: “Amerika böylesine yakın bir sonucu kaldırabilecek mi?”

İlk bakışta, fikir birliğine destek var gibi görünüyor. Son zamanlarda yapılan bir ABC News/Ipsos anketinde, Amerikalıların yüzde 83‘ü seçim sonuçlarını kabul edeceklerini belirtiyor. Ayrıca parti hatları arasında da dikkat çekici bir sıkılaşma görülüyor; böyle bir konumlanma da iki önemli şeyi varsayıyor: Birincisi, sonuçların başlı başına tartışmalı olmayacak olması ve ikincisi, siyasi aktörlerin yenilgiyi diğer tarafa bırakmaya istekli olması. Bunlar oldukça güçlü varsayımlar olarak öne çıkıyor.

Vatandaşlar sistemin bozuk olduğuna inanıyor

Kamuoyuna daha yakından bakıldığında Amerikan demokrasisinin baskı altında olduğu görülüyor. Bu kırılganlığın birden fazla katmanı bulunuyor. Anketler, Amerikalılar da dahil olmak üzere dünyadaki vatandaşların büyük çoğunluğunun var olan sistemi bozuk ve kendilerine karşı hileli olarak gördüğünü gösteriyor. Bu, otoriter çözümleri destekleyen düzen karşıtı duygu, Amerikan ruhunda güçlü bir şekilde kökleşmiş durumda. Bu tür tutumlar yalnızca demokrasinin kırılgan olduğuna dair inancı güçlendiriyor. Yakın zamanda yapılan bir Ipsos anketi, Amerikalıların yüzde 56‘sının ABD demokrasisinin zayıf olduğuna inandığını gösteriyor.

Seçim sisteminin kendisine gelince, Cumhuriyetçilerin seçimi hileli olarak görme olasılığı çok daha yüksek. İktidardan uzak partinin tarihsel olarak seçim sistemine daha az güvendiğini belirtmekte fayda bulunuyor. Cumhuriyetçiler teknik olarak iktidardan uzak bir konumdalar.

Cumhuriyetçilerin tedirginliklerinin çok özel bir gerekçesi de var: Seçmenlerinin birçoğu yasadışı göçmenlerin oy kullanma konusunda bir tufan yaşayacağına inanıyor ve bu, Cumhuriyetçi kayıtlı seçmenlerin yüzde 66’sına karşılık geliyor. Ayrıca posta yoluyla oy kullanmanın doğası gereği hileli bir yöntem olduğuna inanıyorlar. Bu, seçmen kimliği gerektirmemesiyle birleştiğinde, Cumhuriyetçi seçmenlerin şüpheciliğine katkıda bulunuyor.

Buna karşılık, Demokratlar özellikle Seçim Kurulu’na (Electoral College) güvenmiyor ve bunun adil olmadığını düşünüyor. Sadece yüzde 40‘ı Seçim Kurulu’nu adil görüyor. Harris halk oylamasını kazanırsa ancak Seçim Kurulu’nu kaybederse, ki bu son yüzyılda üçüncü kez olacak, genel bir Demokrat öfkesi ve inançsızlığı beklemek doğru görünüyor. Özetle, herhangi bir seçim konsensüsünün yapı taşlarının çok zayıf olduğu gözüküyor.

Tehlikeli dinamikler

Seçim dinamikleri ayrıca iki nedenden ötürü seçim konsensüsünün sağlanmasını zorlaştırıyor. Birincisi, ince farklar, sayımı ve belgelendirmeyi haftalarca olmasa bile günlerce uzatabilme tehlikesi taşıyor. Örneğin Pensilvanya’da Trump 2016’da 40.000’den biraz fazla oy farkıyla kazandı. Biden ise 2020’de 80.000’den biraz fazla oy farkıyla kazandı. Bunlar gerçekten de son derece yakın farklar. Bugünkü anketler de aynı şekilde yakın bir sonucu gösteriyor.

Elbette, anketler sadece bir veya iki puanlık bir sapma gösterirse bu, taraflardan birinin zafer kazanmasına yol açabilir. Kaybeden taraf ise hileli bir sistemden dem vuracaktır.

Sayım devam ederse, yanlış bilgi ve sisteme yönelik saldırıların artması normal karşılanmalı. 2020’de, seçim günündeki sayımların Cumhuriyetçileri desteklemesi, sonraki sayımların ise daha çok Demokratları desteklemesi şeklinde bir düzen vardı. Bu tür zamansal değişkenlik, Cumhuriyetçilerin sayımın adil olmadığına dair inancını güçlendirdi. Bu seçimde de bu tür kalıpların geçerli olup olmayacağı hala belirsiz. Ancak risk göz ardı edilmemeli.

İkincisi, her iki kampanya da Amerika’nın krizde olduğunu iddia etmede son derece saldırgandı. Demokratlar ve Harris, ‘demokrasiye yönelik tehditler’ korkusu etrafında birleşti. Onlar için tehdit Trump ve algılanan otoriter eğilimlerdi. Yakın zamanda yapılan bir ABC News/Ipsos anketi, Amerikalıların yüzde 50‘sinin Trump’ın faşist olduğuna inandığını bulguladı. Diğer yandan Trump ve vekilleri, hileli ve bozuk bir sistemin ana akım medya ile elitler arasındaki işbirliğinin sonucu olduğunu vurguladı. Anketler, Amerikalıların ana akım medyayı da elitleri de sevmediğini gösteriyor.

İki kampanya da Amerika’yı kendine karşı silahlandırdı; bu daha çok kendini gerçekleştiren bir kehanete döndü. Artık her iki taraf da diğerinin kazanmasının kaos ve kriz anlamına geldiğine inanıyor. Bu da çaresizliğe işaret ediyor ve her çaresizliğin bir tehlike olduğu biliniyor.

Kurum dışı araçlar ve şiddet

Bu bağlamda, tarafların hiçbirinin marjların darlığı ve rakiplerinin içsel kötülüğüne olan inançları göz önüne alındığında kolayca pes etmeyeceği aşikar. Her ikisi de gerektiğinde itiraz etmek ve savunmak için avukat ordusunu çoktan sıraya dizdi bile. Çok az Amerikalı bu tür yasal eylemleri destekliyor ancak oyun böyle oynanıyor.

Şiddete ve sonuca itiraz etmek için kurum dışı araçlara ise daha az destek var. Çok az Amerikalı siyasi şiddeti destekliyor ancak Amerikalıların çoğunluğu böyle bir şiddetin gerçekleşme olasılığının yüksek olduğuna inanıyor. Üzücü ama Amerika iğne üstünde yürüyor.

Bir kristal küre ise maalesef yok. Bir tarafın veya diğerinin sonucu etkilemek için kurum dışı araçları kullanıp kullanmayacağını söylemek bu nedenle zor. Cumhuriyetçiler sistemin bütünlüğüne Demokratlardan çok daha az güveniyor. Ayrıca ‘ülkeyi geri alacak güçlü bir lideri’ destekleme olasılıkları da daha yüksek.

Trump ve Cumhuriyetçiler 6 Ocak 2021’de başarısız bir meydan okuma başlattı. Geçmiş her zaman bir rehber olmasa da bir emsal oluşturuyor. Amerikalılar ayrıca Trump’ın sonuçları kabul etme olasılığının Harris’ten daha düşük olduğunu düşünüyor. Böyle bir karışıklığın olasılığının düşük olmasına rağmen sıfır olmadığı gözüküyor.

Amerika’nın geleceği için anlamı

Amerika, sonunda kimin galip ilan edileceğine bakılmaksızın seçimden daha zayıf çıkacak. Marj ne kadar dar olursa ve kazananın belirlenmesi ne kadar uzun sürerse sürsün, güvensizliğin o kadar artacağını beklemek gerekiyor. Kaybeden taraf, sonucu hileli bir sisteme bağlamaya meyilli olacaktır. Bu nedenle şiddet için küçük ama dikkate değer bir ihtimal bulunuyor.

Uzun vadede, daha düşük güven yönetimi fikir birliğine varmayı özellikle zorlaştıracaktır. Geleceğe bakıldığında, aynı gün sayım, seçmen kimlik kartları ve Seçim Kurulu’na alternatifler dahil olmak üzere kritik reformların düşünülmesi gerektiği görülüyor.

Gelecek günler ve haftaların, ‘insanların ruhlarını sınayan’ zor günler olması bekleniyor. Tüm beklentilere aykırı olarak, bu seçim bir hezimetle sonuçlanırsa, herkesin şaşıracağı ise açık ancak böyle bir durumda seçim meşruiyetinin kendini daha kolay bulabileceği de işin artısı. Bunun yerine seçim yakın sonuçlanırsa, mevcut eğilimlerin muhtemelen en kötü senaryoyu ortaya çıkarması bekleniyor: Püriten dürüstlük ve kabilecilik.

Kazanan taraf Amerika’yı birleştirecek kadar liderlik gösterecek mi? En iyisini ummak ama en kötüsüne hazırlıklı olmak gerekiyor.

Seçimleri kim kazanırsa kazansın kaos ihtimali yüksek yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

MarketWatch’un haberine göre olası bir Harris yönetiminde yatırımcılar Biden döneminde savunulan ekonomi politikalarının devam etmesini bekliyor. Bu politikalar arasında Enflasyonu Azaltma Yasası’nın elektrikli otomobiller ve yeşil projeler için sübvansiyon sağlanması, servet sahiplerinin vergi kaçakçılıklarının takip edilmesi için IRS’in finansmanının artırılması, hisse geri alımlarına getirilecek vergiler ve büyük şirketler için %15 asgari kurumlar vergisi gibi ciddi düzenlemeler bulunuyor.

BTIG Politika Araştırmaları Başkanı Isaac Boltansky, “Harris başkanlığı tüm niyet ve amaçlarıyla Biden yönetiminin bir devamı olacaktır” dedi.

Boltansky, “Demokratların bakış açısından bunun bir aksilik değil bir güncelleme olacağını düşünüyorum” dedi ve Biden’ın liderliği konusundaki endişelerin “politikalarından değil sağlığı ve kapasitesinden” kaynaklandığını sözlerine ekledi.

Analistler kasım ayında Harris’in Donald Trump’a karşı bir zafer kazanması halinde dahi Cumhuriyetçilerin Senato’yu geri almasının mümkün olduğunu ve Harris’in partizan yasaları geçirebilme kabiliyetinin sınırlanacağını düşünüyor.

Harris seçilse bile seçimin hemen ardından gelir vergisi oranlarını geçici olarak düşüren ve çocuk vergi avantajlarını artıran 2017 vergi indirimlerinin uzatılması müzakereleriyle karşı karşıya kalacak. Biden, yılda 400.000 dolardan az kazanan aileler için bu vergi indirimlerini uzatma sözü vermişti. Analistler, Harris’in de muhtemelen aynı pozisyonu benimseyeceğini söylüyor.

Veda Partners Ekonomi Politikaları Başkanı Henrietta Treyz’e göre, Beyaz Saray’da bir Demokrat’ın olduğu ve Cumhuriyetçilerin Kongre’nin en az bir bölümünü kontrol ettiği bir senaryo, yatırımcılar için Trump’ın kazandığı veya Demokratların başarısız olduğu bir durumdan biraz daha fazla mali kısıtlama beklemesi gereken bir ortam yaratacak.

Treyz, “ABD Kongresi’nde ciddi bir mali kısıtlama veya bütçe açığını azaltma görüşmesi yapılmıyor. Biden yeniden seçilmedikçe ve Cumhuriyetçiler 2011 dönemindeki mali muhafazakar pozisyonlarına geri dönmedikçe hiçbirinin ortaya çıkacağını görmüyoruz” açıklamasında bulundu.

Treyz Demorkratların kazandığı bir senaryonun Obama yönetimi sırasında Beyaz Saray ve Kongre arasındaki müzakerelerin merkezinde olan bütçe açığı ve borç tavanı anlaşmazlığını yeniden gündeme getirebileceğini söyledi.

Obama döneminde Bush yönetiminin vergi indirimlerinin uzatılması yönündeki müzakereler birkaç yıl sürmüştü. ABD Kongresi borç tavanının yükseltilmeyeceğine dair ciddi tehditler oluşturmuştu ve ABD ekonomisi rekor düzeyde kapanmalara maruz kalmıştı. Tüm bu gelişmeler kredi derecelendirme kuruluşu S&P’nin ABD’nin borçlanma araçlarında not düşürmesine yol açmıştı.

Elbette Demokratların Harris’i aday olarak göstermeleri kesin değil. Adayın kim olacağı gelecek ay Demokrat Parti kongresinde 4.000’den fazla delegenin kararına bağlı olacak.

Parti kongreleri konusunda uzman olan Demokrat Ulusal Komite’nin tüzük panelinin bir üyesi Elaine Kamarck Politico’ya verdiği demeçte Demokrat delegeler için “Joe Biden aday olmadığı anda resmi olarak taahhüt altına olmazlar” dedi.

Bununla birlikte, Harris analistler tarafından adaylık için ezici bir biçimde favori olarak görülüyor.

Stifel’in Baş Washington Stratejisti Brian Gardner, “Zaman ve lojistik kısıtlamalar nedeniyle, Harris dışında herhangi bir Demokratın bir kampanya düzenlemesi ve para toplaması zor olacaktır” dedi.

Gardner, “Bayan Harris kampanya fonları da dahil olmak üzere Biden’ın kampanya altyapısını devralabilir. Ayrıca Kongre’de siyahilerin Başkan Yardımcısı Harris’i desteklemesini bekliyoruz. Diğer Demokratlarsa bu avantajları elde etmek konusunda zorlanacaklar” dedi.

Harris, hayatının önemli bir kısmını savcı olarak geçirdiği için ekonomi politikası konusunda uzun bir geçmişe sahip değil. Ancak senatör ve 2020 başkan adayı olarak geçirdiği kısa süre, görüşleri hakkında bir fikir verebilir.

Harris Kaliforniya başsavcısı olarak görev yaptığı süre boyunca, Küresel Finansal Krizi sonrasında haksız yere haczedilen ev sahipleri için 25 milyar dolarlık bir anlaşma sağlanmasına yardımcı oldu. 2020’deki kampanyasına kadar tüketicilerin savunucusu statüsünü pekiştiren iki hamle olan Kaliforniya’daki “ev sahibi hakları bildirgesi” yasasını savundu.

Harris, düşük gelirli ve orta sınıf ev kiracılarının yaşadıkları zorluklara odaklandı ve başkanlık yarışı sırasında, gelirlerinin %30’undan fazlasını kira ve kamu hizmetlerine harcayan aileler için aylık çek şeklinde gelecek bir vergi avantajı önerdi.

Harris’in biyografisindeki bir diğer önemli faktör de büyük teknoloji firmalarıyla olan uzun süreli bağları. San Francisco menşeili bir politikacı olan Harris, Meta ve Alphabet gibi büyük teknoloji firmalarıyla yakın bağlantılar geliştirdi. Harris’in bu yönü 2020 Demokratların ön seçimlerinde bir yük olarak görülse de başkanlığı kazanması halinde teknoloji yatırımcıları için iyi bir haber olabilir.

Harris 2020’deki kampanyası sırasında da sağlık hizmetleri politikası hakkında tutarlı bir mesaj bulmakta zorlandı. Birinci sınıf bir senatör olarak, Senatör Bernie Sanders’ın “Herkes için Medicare” platformunu benimsedi. Ancak adaylığı süresince bu pozisyondan geri çekildi. Bunun yerine Amerikalıların özel sağlık sigortalarını korumalarına izin vermeyi, aynı zamanda kamu tarafından sağlanan bir sigorta alternatifine kaydolmalarını savundu.

Harris kazanırsa nasıl bir başkan olacak? yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Finansal Piyasalar Uzmanı İris Cibre dolardaki yükselişin nedeni şöyle anlattı: “Dolar kuruna önemli manada bir müdahale var. Merkez Bankası rezervlerindeki azalma da müdahalenin yavaşlamasına neden oluyor olabilir. Doları aşikâr oranlarda hür bırakma istemeleri de doğal. Zira Türk Lirası’nın enflasyona oranla çok bedelli kaldığını biliyoruz.”

Bazı bankaların yüzde 40’lara kadar mevduat faizi verdiğini söyleyen Cibre, “Bu durum sürdürülebilir değil. Bankaların TL gereksinimleri yüzünden mevduat faizleri, kredi faizlerini geçmiş durumda. Merkez Bankası’nın nakit avans konusundaki kararını geri çekmesine karşın, bankalar bu uygulamadan vazgeçmedi. Konut kredilerinde de bir limit olduğu için konut satışları da yavaşlamış durumda” dedi.

Millet İttifakı kazanırsa ne olur?

Cibre, pazar günü yapılacak seçimin sonucunda her iki senaryoda da dolar kurunun düşmesini beklemiyor. Cibre, Millet İttifakı’nın kazandığı senaryoda da seçimin ertesinde güllük gülistanlık bir durumda karşı karşıya kalınmayacağını belirterek, “Datalar şeffaf değil, açığa çıkması, zararın ne kadar olduğunun görülmesi uzun vakit olmasa da belirli bir vakit alacak. Fakat Millet İttifakı’nın kazanması durumunda müspet bir algı yaşanacak, küresel anlayışın kabul edildiği makro ekonomik siyasetlere geçileceği beklentisi yaratacaktır. Bu da enflasyona yansıyacaktır” diye konuştu.

Cumhur İttifakı kazanırsa ne olur?

Cibre, seçimi Cumhur İttifakı’nın kazanması senaryosunu ise şöyle anlattı: “Artık Cumhur İttifakı’nın ne biçimde adım atacağını kestirmek mümkün değil. Merkez Bankası rezervlerinin durumu ortada. Eksiye geçti. Kurda bir atak beklenebilir. Lakin seçimin sonraki günü için bu türlü bir şey beklemiyorum. Daha sonra kurda sert hareket oluşabilir. Bununla birlikte, bu siyasetler sürdürülemez. Eninde sonunda para bulmaları gerekecek. Çok önemli bir döviz gereksinimimiz olacak. Bu siyasetlerin devamıyla ödemeler istikrarı krizi riski doğabilir.”

‘Hakikatler görülmeye başlandı’

Ekonomist Murat Kubilay, Türkiye’de çok yüksek bir dış ticaret açığı olduğuna dikkat çekerek, Türk Lirası’nı cazip hale getirecek bir faiz oranının olmamasının doğal olarak dövize talebi yükselttiğini söyledi. Kubilay, “Döviz talebini karşılayacak Merkez Bankası rezervleri olmayınca, bir mühlet sermaye kısıtlamalarıyla sürdürebiliyorsunuz. Lakin en nihayetinde döviz kuru üst gitmeye çalışıyor. Uygulanan siyasetlerle bu durum, seçim öncesi ve esnasında bir halde kurtarılmış olsa da hakikatler görülmeye başlandı” dedi.

Bundan sonra dolar ne olur?

Bundan sonraki süreçte bir kur şoku olmasa bile doların en az yüzde 10 üst gitmesini beklemenin olağan olduğunu anlatan Kubilay, “Ancak mevcut uygulamalarda ısrar sürerse geriye iki yol kalıyor. Ya büyük bir kur şoku yaşanır ya da sermaye kısıtlamalarıyla dövize erişim kesilir” dedi.

Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK), geçen yıl bir karar alarak, şirketlerin yabancı para varlıklarına sınırlama getirmişti. Ekonomistler bu durumu, sermaye kısıtlaması olarak yorumluyor.

‘Düşük faiz siyaseti iflas etti’

Öte yandan, kredilerde sert kesilme olduğuna işaret eden Ekonomist Kubilay, şöyle devam etti: “Mevduat ve kredi faizleri çok üstte. Kur Muhafazalı Mevduat Hesabı’na (KKM) dahi yüzde 30’lar üzere bir faiz almak dahi pek muhtemel. Münasebetiyle düşük faiz siyaseti şimdiden iflas etti. Bunun iktisada olumlu yansımadığını, ihracattaki ivme kaybı ve istihdamda görebiliyoruz. Tek güçlü taraf tüketimdi. Seçimden sonra tüketimin de kesildiğini göreceğiz.”

Kredilerde faiz oranları değişir mi?

Bireysel kredilerin kurallarının değiştirilemeyeceğini söyleyen Kubilay, “Ancak ticari kredilerde krediyi kullananların aleyhine güncellemeler mümkün. Hasebiyle yaz ayları içinde ekonomik aktivitede sakinlik artık çok olası” diye konuştu.

Hangi İttifak Kazanırsa Piyasalarda Ne Olur? yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.

Ekonomist Atilla Yeşilada, katıldığı Problem İktisat Youtube yayınında Cumhurbaşkanlığı seçiminin ikinci cinsine dair değerlendirmelerde bulundu.

Yeşilada’nın değerlendirmeleri şöyle:
“Erdoğan seçimi tekrar kazanırsa iki seçenek var: Erdoğan tekrar seçilirse ve akıl dışı iktisat siyasetleri devam ederse Türkiye süratle Mısır üzere Pakistan üzere temerrüde koşuyor. 1970’lere döneceğiz. Benim babam TCMB Merkez Bankası Kambiyo kısmına memur olarak girdi, müdür olarak da emekli oldu. O günleri çok âlâ hatırlıyorum. İthalat müsaadeleri var ilaç, yakıt üzere çok zarurî mallar dışında ithalat giren dövize bağlıydı. Bazen yıllarca perma beklerdiniz. İkincisi; vatandaşların döviz bulundurması yasaktı. Mevduat hesabı bile açamazdınız. Bugünlere geri döneceğiz. İkinci olasılığın olma ihtimali daha yüksek. İç karartıcı olan birinci mümkünlük tahminen gelecek sene Türkiye’de önemli bir biçimde yaşanabilir.

Zaten mevduat faizleri dün itibariyle 20 yılın doruğuna vardı. Ekonomist Mustafa Sönmez, birtakım bankaların vatandaşa dövizini çekmemesi için yüzde 20 faiz teklif ettiğini söylüyor.

KIŞIN 1970’LERE DÖNECEĞİMİZ KONUSUNDA ÇOK YÜKSEK ÖLÇÜDE KORKU TAŞIYORUM

Yaz rahat geçer lakin kışın 1970’lere döneceğimiz konusunda çok yüksek ölçüde telaş taşıyorum. Şayet bu siyasetlerde sebat edeceksek bizi 2001’i aratmayacak bir kriz bekliyor. O yüzden Erdoğan’ın bu yumuşak geçişi denemesinde yarar var. Ben şahsen bunu yapacağına dair bir işaret göremiyorum. Lokal seçimden sonra yapabilir dersek iktisat o kadar dayanmaz.”

Ünlü ekonomistten endişelendiren kestirim: Erdoğan seçimi kazanırsa Türkiye 1970’lere dönecek yazısı ilk önce Habernetik - Haberdeki Benzersiz Etik üzerinde ortaya çıktı.