OTİZM NEDİR?
Otizm spektrum bozukluğu (OSB) olarak da isimlendirilen otizm, irtibat ve davranış sıkıntılarını içeren karmaşık, hayat uzunluğu süren bir durumdur. Bu bir spektrum bozukluğudur, yani insanları farklı hallerde ve farklı derecelerde tesirler. Ekseriyetle 2 yahut 3 yaşında ortaya çıkar.
Otizmli beşerler bağlantı konusunda sorun yaşarlar. Öbür insanların ne düşündüğünü ve hissettiğini anlamakta zorlanırlar. Bu da kendilerini sözlerle ya da jestler, yüz sözleri ve dokunuşlarla söz etmelerini zorlaştırır.
Otizmli şahıslar öğrenme meseleleri yaşayabilir. Maharetleri istikrarsız bir formda gelişebilir. Örneğin, irtibat kurmakta zorlanabilirler lakin sanatta, müzikte, matematikte yahut hafıza gerektiren şeylerde alışılmadık derecede güzel olabilirler. Bu nedenle, tahlil yahut sorun çözme testlerinde bilhassa başarılı olabilirler.
Artık her zamankinden daha fazla çocuğa otizm teşhisi konuluyor. Lakin son sayılar, daha fazla çocuk bu rahatsızlığa sahip olduğu için değil, teşhis sistemindeki değişiklikler nedeniyle daha yüksek olabilir.
“DÜŞÜK İŞLEVLİ” VE “YÜKSEK İŞLEVLİ” OTİZM
Otizmli her kişi farklı formda etkilenecektir. Kimi beşerler toplumsal, öğrenme yahut irtibat maharetleri konusunda daha güç vakitler geçirir. Günlük işlerde yardıma gereksinim duyabilirler ve kimi durumlarda yalnız yaşayamazlar. Birçok kişi buna “düşük fonksiyonlu otizm” ismini verir.
Diğer beşerler daha az besbelli semptomlarla otizme sahip olabilir. Çoklukla okulda başarılı olurlar ve bağlantı kurmada daha az sorun yaşarlar. Beşerler çoklukla buna “yüksek fonksiyonlu otizm” derler.
Ancak “yüksek işlevli” ve “düşük işlevli” tabirleri kırıcı olabilir.
En düzgünü bunlardan kaçınmaktır. Otizmin bir kişiyi nasıl etkilediği hakkında konuşmak için bunun yerine “daha önemli” yahut “daha az önemli” üzere tabirler kullanabilirsiniz.
OTİZM BELİRTİLERİ
Otizm belirtileri ekseriyetle bir çocuk 3 yaşına gelmeden evvel ortaya çıkar. Kimi beşerler doğumdan itibaren belirtiler gösterir.
Otizmin yaygın belirtileri şunlardır:
Göz teması eksikliği
Dar bir ilgi alanı yelpazesi yahut makul mevzulara ağır ilgi
Kelimeleri yahut cümleleri tekrarlamak, ileri geri sallanmak yahut objelerle kıpırdanmak (elektrik düğmesini çevirmek gibi) üzere bir şeyi tekrar tekrar yapmak
Diğer insanlara sıradan görünen seslere, dokunuşlara, kokulara yahut manzaralara karşı yüksek hassasiyet
Diğer insanlara bakmamak yahut onları dinlememek
Başka biri sizi işaret ettiğinde bir şeylere bakmamak
Kucağa alınmak yahut sarılmak istememek
Konuşmayı, jestleri, yüz sözlerini yahut ses tonunu manaya yahut kullanma sorunları
Şarkı söyler üzere, düz yahut robotik bir sesle konuşmak
Rutindeki değişikliklere ahenk sağlamada sorun
Bazı otizmli çocuklarda nöbetler de görülebilir. Bunlar ergenlik devrine kadar başlamayabilir.
YETİŞKİNLERDE OTİZM BELİRTİLERİ
Yetişkinlerde otizm makul biçimlerde ortaya çıkabilir. Yaygın belirtiler şunları içerebilir:
Diğer insanların ne düşündüğünü yahut hissettiğini anlamada sorun
Tek başına olmayı seçmek yahut arkadaş edinmekte zorlanmak
Sosyal aktiviteler hakkında kaygı
Günlük rutini korumak ve değiştiğinde üzülmek
Nasıl hissettiğinizi tabir etmekte zorlanmak
Bir şeyleri sözü sözüne almak yahut iğnelemeyi anlamamak
İstemeden de olsa diğerlerine karşı künt, ilgisiz yahut kaba görünmek
Yetişkinlerde otizmin öteki belirtileri şunları içerebilir:
Göz temasından kaçınmak
Sosyal sıraları yahut “kuralları” anlamamak
Başkalarına çok yaklaşmak yahut biri size çok yaklaşırsa ya da dokunursa üzülmek
Belirli şeylere karşı çok ilgili olmak
Diğer insanların fark edemediği küçük detayları, kokuları, sesleri yahut desenleri fark etmek
Bir şeyleri yapmadan evvel çok dikkatli bir formda planlamak istemek
ÇOCUKLARDA OTİZM BELİRTİLERİ
Çocuklar farklı otizm belirtileri gösterebilirler. Bunlar şunları içerebilir:
Dokuz aylıkken ismine cevap vermeme
Yüz tabirlerini 9 aylıkken göstermeme
Basit oyunları (pat-a-cake gibi) 12 aylıkken oynamak istememe
Jestleri (el sallamak gibi) 12 aylıkken kullanmaz
Diğer insanların ne vakit üzgün ya da kızgın olduğunu anlamıyor 24 aylık
36 aylık olduğunda başka çocukların oyun oynadığını fark etmez yahut onlara katılmak istemez
Altmış aylık olduğunda sizin için müzik söylemez, rol yapmaz yahut dans etmez
Oyuncakları belli bir sıraya dizer ve sıra değiştirilirse üzülür
Saplantılı ilgi alanları gösterir
Vücudunu sallar, ellerini çırpar yahut daireler çizerek döner
Gecikmiş lisan, hareket, öğrenme yahut bilişsel beceriler
Tuhaf uyku yahut yeme alışkanlıkları
Normalde beklenenden daha az yahut daha fazla korku
OTİZM TÜRLERİ
Bu cinslerin bir vakitler farklı durumlar olduğu düşünülüyordu. Artık ise otizm spektrum bozuklukları kapsamına girmektedirler:
Asperger sendromu: Asperger sendromlu çocuklar zeka testlerinde ortalama yahut ortalamanın üzerinde puan alma eğilimindedir. Fakat toplumsal marifetlerde zorluklar yaşayabilir ve dar bir ilgi alanı gösterebilirler.
Otistik bozukluk: “Otizm” sözünü duyduklarında birçok insanın aklına gelen şey budur. Üç yaşından küçük çocuklarda toplumsal etkileşimleri, irtibatı ve oyunu tesirler.
Çocukluk çağı dezintegratif bozukluğu: Bu bozukluğa sahip çocuklar en az 2 yıl boyunca tipik gelişim gösterirler ve daha sonra bağlantı ve toplumsal hünerlerinin bir kısmını yahut birçoklarını kaybederler.
Yaygın gelişimsel bozukluk (PDD yahut atipik otizm): Hekiminiz, çocuğunuzda toplumsal ve bağlantı hünerlerinde gecikmeler üzere kimi otistik davranışlar varsa, lakin öbür bir kategoriye uymuyorsa bu terimi kullanabilir.
OTİZM NEDENLERİ
Otizmin tam olarak neden ortaya çıktığı net değildir. Beyninizin duyusal girdiyi yorumlayan ve lisanı işleyen kısımlarındaki sıkıntılardan kaynaklanıyor olabilir.
Otizm erkeklerde kızlardan dört kat daha yaygındır. Her ırktan, etnik kökenden yahut toplumsal geçmişten beşerde görülebilir. Ailenin geliri, hayat biçimi yahut eğitim seviyesi bir çocuğun otizm riskini etkilemez.
Ancak kimi risk faktörleri vardır:
Daha yaşlı bir ebeveyne sahip bir çocuğun otizm riski daha yüksektir.
Alkol yahut nöbet önleyici ilaçlar üzere belli ilaçlara yahut kimyasallara maruz kalan gebe bayanların otistik çocuk sahibi olma mümkünlüğü daha yüksektir.
Diğer risk faktörleri ortasında diyabet ve obezite üzere anneye ilişkin metabolik durumlar yer almaktadır. Araştırmalar ayrıyeten otizmi tedavi edilmemiş fenilketonüri (bir enzimin yokluğundan kaynaklanan metabolik bir bozukluk olan PKU olarak da adlandırılır) ve kızamıkçık (Alman kızamığı) ile ilişkilendirmiştir.
OTİZM GENETİK MİDİR?
Otizm ailelerde görülür, bu nedenle muhakkak gen kombinasyonları çocuğun riskini artırabilir. 1.000’den fazla gendeki değişiklikler otizmle kontaklı olabilir. Fakat bunların hepsi uzmanlar tarafından doğrulanmamıştır. Genetik faktörler bir kişinin otizm riskini %40 ila %80 ortasında etkileyebilir.
Genel riskiniz genlerinizin, etrafınızın, ebeveynlerinizin yaşının ve rastgele bir doğum komplikasyonunun kombinasyonuna bağlıdır.
Nadir bir gen mutasyonu yahut kromozom sorunu, otizmli şahısların yaklaşık %2 ila %4’ünün tek nedeni olabilir.
Otizmde rol oynayan genlerin birden fazla beyin gelişimi ile ilgilidir. Otizm semptomlarının irtibat, bilişsel fonksiyonellik yahut toplumsallaşma ile ilgili problemleri içerme eğiliminde olmasının nedeni bu olabilir.
AŞILAR VE OTİZM
Aşılar otizme neden olmaz.
Bazı beşerler aşıların otizme yol açtığına dair tasalar taşısa da, yapılan araştırmalar bu ikisi ortasında bir temas olmadığını göstermiştir. Uzmanlar, çocuklar ve yetişkinler için sekiz aşının güvenliğini gözden geçirmiştir.
Nadir istisnalara karşın aşıların çok inançlı olduğunu tespit etmişlerdir. Öbür çalışmalarda farklı aşıların içerikleri incelenmiş ve otizmle rastgele bir irtibat bulunamamıştır. Aşıların hastalıkları önlemedeki sıhhat yararları, potansiyel risklerden çok daha ağır basmaktadır.
OTİZM TESTİ
Otizm için kesin bir teşhis koymak sıkıntı olabilir. Hekiminiz davranış ve gelişime odaklanacaktır.
Çocuklar için teşhis çoklukla iki adımda gerçekleşir.
Gelişimsel tarama hekiminize çocuğunuzun öğrenme, konuşma, davranış ve hareket etme üzere temel maharetlerde yolunda gidip gitmediğini söyleyecektir. Uzmanlar, çocukların 9 aylık, 18 aylık ve 24 yahut 30 aylıkken nizamlı denetimleri sırasında bu gelişimsel gecikmeler için taranmasını önermektedir. Çocuklar bilhassa 18 ve 24 aylık denetimlerinde otizm açısından rutin olarak denetim edilirler.
Çocuğunuz bu taramalarda bir sorun belirtisi gösteriyorsa, daha kapsamlı bir değerlendirmeye gereksinimi olacaktır. Bu, işitme ve görme testlerini yahut genetik testleri içerebilir. Hekiminiz, gelişimsel çocuk tabibi yahut çocuk psikoloğu üzere otizm bozuklukları konusunda uzmanlaşmış birini getirmek isteyebilir. Kimi psikologlar Otizm Tanısal Müşahede Çizelgesi (ADOS) ismi verilen bir test de uygulayabilir.
Çocukken size otizm teşhisi konulmadıysa lakin belirtiler gösterdiğinizi fark ettiyseniz, hekiminizle konuşun.
EĞER YENİ BİR TEŞHİS ALDIYSANIZ
Otizm teşhisi aldıysanız, kendinizi en âlâ halde hissetmek için atabileceğiniz birkaç adım vardır:
Teşhisi anlamak için gereksiniminiz olan vakti ayırın. Çok çeşitli hisler hissedebilirsiniz. Yardım için hekiminize ulaşabileceğinizi bilin. Teşhis konulduktan sonra bile olağan bir hayata devam edebilirsiniz.
Araştırmanızı yapın. Otizm hakkındaki makaleleri (bunun gibi) okuyabilirsiniz. Dışarıda çok fazla bilgi var, fakat teşhisiniz hakkında bilgi edinmeye başlamak için gereksiniminiz olan tek şey birkaç yeterli kaynak.
Otizmli diğerlerini dinleyin. Durumu anlamak için kullanabileceğiniz birçok blog, kitap yahut görüntü vardır. Otizmli beşerler da bu hususta daha fazla bilgi edinmenize yardımcı olmak için kıssalarını paylaşabilirler.
Kaynak: WebMD
