Yaklaşık 80 yıllık hayatına birçok şiir, öykü, tiyatro, anı hatta çocuk kitabını sığdıran; Hababam Sınıfı, Üsküdarda Sabah Oldu, Pijamalılar, Karartma Geceleri üzere eserler ile tanınan yıllarca Türkçe öğretmeni olarak vazife yapan usta şair Mehmet Rıfat Ilgaz 30 yıl evvel hayatını kaybetti. Papirüs, Çığır, Oluş, Ulus, Güneş, Yücel, Varlık, Atılım, Yeni İnsanlık üzere pek çok mecmuada yazılar yayımladı. Mizah muharriri olarak bilinen Rıfat Ilgaz’ın kim olduğu, yapıtları, hayatı merak ediliyor. Pekala, Hababam Sınıfı’nın muharriri Rıfat Ilgaz kimdir? İşte detaylar…
RIFAT ILGAZ KİMDİR?
Tam ismiyle Mehmet Rıfat Ilgaz, Fatma Hanım ve Hüseyin Vehbi Bey’in 7’nci ve son çocuğu olarak 7 Mayıs 1911’de Kastamonu’da dünyaya geldi. Ilgaz, birinci ve orta okul eğitimini Kastamonu’da aldı ve yatılı tahsil gördüğü Muallim Mektebinden 1930’da mezun oldu.
Şiir yazmaya öğrencilik yıllarında başlayan ve birinci şiiri “Sevgilimin Mezarında“yı 1936’da kaleme alan Ilgaz, birebir yıl Gazi Eğitim Enstitüsünde edebiyat eğitimi aldı ve yükseköğreniminin son yıllarında yakalandığı verem ilerleyince bir mühlet İstanbul Süreyya Paşa Sanatoryumunda tedavi gördü.
Ilgaz, 6 yıl müddetle Gerede, Akçakoca, Gümüşova’da ilkokul, daha sonra tayin olduğu İstanbul’da Karagümrük Ortaokulu ile Nişantaşı Lisesinde Türkçe öğretmeni olarak vazife yaptı.
RIFAT ILGAZ’IN EDEBİ KİŞİLİĞİ
Felsefe eğitimi de alan ve yapıtları 1940’ta “Çığır”, “Oluş”, “Ulus”, “Güneş”, “Yücel”, “Varlık”, “Hamle” ve “Yeni İnsanlık” üzere birçok mecmuada yayımlanan Ilgaz, tıpkı yıllarda Hasan Tanrıkut, Sabahattin Kudret Aksal, Salah Birsel‘le tanıştı.
Ömer Faruk Toprak ile 1942’de “Yürüyüş Dergisi“ni çıkaran Ilgaz, bu mecmuada Orhan Kemal, Sait Faik Abasıyanık, Cahit Irgat, İbrahim Abdülkadir Meriçboyu, Nazım Hikmet üzere şairlerle birlikte çalıştı.
RIFAT ILGAZ’IN TAKMA İSMİ NEDİR?
Adını kullanamadığı için, 1956’dan itibaren haftalık öykülerini “Dolmuş” mecmuasında “Stepne” imzasıyla yayımladı. İsmini lakin 1959’da kullanmaya başladı.
Hababam Sınıfı yazılarının bir kısmı daha sonra İlhan Selçuk’un önerisi ile kitap olarak 1959’da çıkardı. Lakin Rıfat Ilgaz şair olarak anılmak istendiğinden kitabın müellifi kapakta “Stepne” olarak yer aldı. Ancak bu ismi kullanmasındaki asıl neden aranması ve sabıkalı oluşuydu. Kitap beş bin satmış, Ilgaz ise 250 liralık bir kar elde etmiştir.
RIFAT ILGAZ NEDEN MAHPUS YATTI?
Ilgaz, “Yarenlik” isimli birinci şiir kitabını 1943’te edebiyatseverlerle buluştururken, 1944’te yazdığı, 25 gün piyasada kaldıktan sonra toplatılan “Sınıf” isimli şiir kitabından ötürü 6 ay mahpus cezası aldı.
Hapisten çıktıktan sonra atandığı Yozgat Boğazlıyan’da misyon yaparken tekrar rahatsızlanarak İstanbul Validebağ Sanatoryumuna yatan Ilgaz, 1947’de sanatoryumdan çıkarıldı.
Rıfat Ilgaz, birebir yıl öğretmenlik misyonundan de alındı ve bu tarihten sonra bir daha mesleğine dönemedi, gazetecilik yapmaya başladı.
Yaklaşık 8 yıl farklı hastanelerde verem tedavisi gören Rıfat Ilgaz, kendi yaşantısından yola çıkarak “Pijamalılar” romanını yazdı ve bu yapıtında verem hastanelerinde hayat mücadalesi veren hastaların hem güldürüsü hem de dramını kaleme aldı.
Yazılarında ve ömründe toplumcu gerçekçi bir çizgi devam ettirmeye çalışan Ilgaz’ın 1953’te yazdığı “Devam” isimli kitabı da toplatıldı. Yazıları ve şiirleri nedeniyle kovuşturmaya tabi tutulan Ilgaz, yaklaşık 5,5 yıl mahkumiyet alsa da hem hastalığından ötürü hem af kapsamına girdiği için cezasının bir kısmını yattı.
İnceleme müellifi ve eleştirmen Asım Bezirci, “Papirüs” mecmuasının 19’uncu sayısında, bu devir şiirlerinde Faruk Nafiz Çamlıbel, Ahmet Kutsi Tecer, Halit Fahri Ozansoy üzere hececi şairlerin tesirinde kalan Ilgaz için, “Rıfat Ilgaz’ı çoğumuz oldum bittim ‘toplumcu’ bir şair diye tanırız. Uzun bir müddet ‘toplumcu olmayan’ şiirler de yazdığını bilmeyiz. Zira, bu cins şiirler eski mecmuaların sayfaları ortasında kalmıştır. Ilgaz onları hiçbir kitabına almamıştır. Bundan dolayı de oldum mümkün, toplumsal bahisleri işleyen bir şair sayılmıştır. Meğer, Ilgaz’ın toplumcu bir şair olarak muvaffakiyet kazanmasında bu şiirlerin de bir hissesi vardır.” sözlerini kaleme aldı.
Rıfat Ilgaz, Aziz Nesin ve Esat Adil üzere isimlerle “Gerçek” gazetesini, sonrasında ise “Yığın” mecmuasını çıkarırken, “Markopaşa” isimli mizah mecmuasında de yazı işleri müdürlüğü yaptı. Necati Sözen‘in sahibi olduğu “Adembaba” mecmuasında 1952’de yazmaya başlayan usta müellif, o devirde tanınan olan “Dolmuş“, “Külah” ve “Taş” üzere mizah mecmualarında yazılarını yayımladı.
Öğretmenlik yaparken öğrencileriyle kendi çocukları üzere ilgilenen, daha sonra çocuk edebiyatında da eserler veren Ilgaz, okullardaki müşahedelerini yapıtlarına de yansıttı.
RIFAT ILGAZ’IN YAPITLARI NELERDİR?
Şiir:
Yarenlik
Sınıf
Yaşadıkça
Devam
Üsküdarda Sabah Oldu
Soluk Soluğa
Karakılçık
Uzak Değil
Güvercinim Uyur mu
Kulağımız Kirişte
Çocuk Bahçesi
Bütün Şiirleri
Bütün Şiirleri
Romanları:
Hababam Sınıfı
Pijamalılar (Bizim Koğuş)
Karadenizin Kıyıcığında
Halime Kaptan
Meşrutiyet Kırathanesi
Karartma Geceleri
Sarı Yazma
Yıldız Karayel
Apartıman Çocukları
Hoca Nasrettin ve Çömezleri
Hababam Sınıfı İcraatın İçinde
Öykü:
Radarın Anahtarı
Don Kişot İstanbul’da
Kesmeli Bunları
Nerde O Eski Usturalar
Saksağanın Kuyruğu
Şevket Ustanın Kedisi
Garibin Horozu
Altın Ekicisi
Palavra
Tuh Sana
Çatal Matal Kaç Çatal
Bunadı Bu Adam
Keş
Al Atını
Hababam Sınıfı Uyanıyor
Hababam Sınıfı Baskında
Hababam Sınıfı Sınıfta Kaldı
Rüşvetin Alamancası
Sosyal Bayanlar Partisi
Çalış Osman Çiftlik Senin
Şeker Kutusu
Hatıra (Anı):
Yokuş Yukarı
Kırk Yıl Evvel Kırk Yıl Sonra
Dördüncü Bölük
Köşe Yazıları:
Nerde Kalmıştık
Cart Curt
Tiyatro Oyunları:
Hababam Sınıfı
Hababam Sınıfı Uyanıyor
Hababam Sınıfı Baskında
Hababam Sınıfı Sınıfta kaldı
Türk Çocukları Türk Çocukları
Çatal Matal Kaç Çatal
Abbas Yola Giden
Çocuk Edebiyatı:
Bacaksız Kamyon Sürücüsü
Bacaksız Okulda
Bacaksız Paralı Atlet
Bacaksız Tatil Köyünde
Bacaksız Sigara Kaçakcısı
Öksüz Civciv
Küçük Cekmece Okyanusu
Cankurtaran Yılmaz
Kumdan Betona
Çocuk Bahçesi(Şiir)
RIFAT ILGAZ’IN MÜKAFATLARI NELERDİR?
1982: Madaralı Roman Ödülü
1982: Orhan Kemal Roman Armağanı
1987: Ömer Faruk Toprak Şiir Ödülü
1993: Edebiyatçılar Derneği
“BEN KENDİMİ YALNIZ ŞAİR ZANNEDERDİM, MİZAHÇIYMIŞIM DA…”
Ilgaz, “İnsan sonradan mizahçı olmaz, mizahçı doğar” fikrini savunurken, bir aktiflikte yaptığı konuşmada mizahı istikametini şöyle anlattı:
“Ben mizahçı olduğumu çok geç anladım. Neden? Hababam Sınıfı’ndan sonra. Baktım ki halk sevdi, gülmeye başlıyor. ‘Ben kendimi yalnız şair zannederdim, mizahçıymışım da…’ dedim kendi kendime. Sonradan düşündüm sanki ben okuduğum edebiyat kolundaki hocalardan mı öğrendim bu mizahı?’ Bir incelemeye başladım, şiirlerimi de aradım. Benim için yapılan bir toplantıda Ahmet Gülhan ‘Mıstabey’ şiirimi okudu. Herkes önemli ciddi dinleyecek, tahminen de üzülecek… İkinci Dünya Savaşı’ndan, Almanlardan bahsediyorum şiirde… Baktım millet gülüyor. Ben bunu, çok trajik bir olayı anlatayım diye yazmıştım…”
“Şair” tarafına toz konduramadığı için birinci başlarda şiir haricindeki yazılarını takma isim kullanarak yazan Rıfat Ilgaz, bir röportajında ise mizahla alakalı şu tabirleri kullandı:
“Mizah diye bir yazı çeşidi yoktur. Yazı çeşidi romandır, hikayedir, köşe yazılarıdır, anılardır. Mektup bile bir yazı çeşididir de mizah bir yazı çeşidi değildir. Çeşit olsaydı tekniği olurdu. Mizah bir biçemdir. Topluma bakış açısıdır. Mizah şiir, hikaye, roman olabilir: cins değil, biçimdir. Mizacımızdan gelen bir özelliktir, bir çeşnidir. Yazı tipleri maharet ister, teknik ister. Bunları sağladın mı muvaffakiyet tamdır. Mizah ne ister? Mizah insanın mizacından geldiği için bilgi değildir edinilemez. Teknik de değildir. İnsanın yaradılışında bu özellik varsa mizah başarılı olabilir.“
RIFAT ILGAZ NE VAKİT ÖLDÜ?
2 Temmuz Sivas Madımak Olayı’nda başta yakın dostu Asım Bezirci olmak üzere birçok kişinin katledildiği haberine çok üzülen Ilgaz, bundan 5 gün sonra, 7 Temmuz 1993‘te meskeninde öldü ve Zincirlikuyu Mezarlığı’na, Asım Bezirci’nin yanına defnedildi.
