Avrupa’ya göçen Pakistanlılar neden Türkiye yerine Libya rotasını tercih etmeye başladı?

Caroline Davies | BBC Pakistan Muhabiri

Binlerce Pakistanlı, Libya üzerinden Avrupa’ya ulaşmaya çalışıyor. Bunun için tehlikeli bir deniz seyahati yapmaları gerekiyor. Haziran’da Yunanistan açıklarında batan kalabalık tekne, bu seyahatin ne kadar tehlikeli olduğunun yalnızca bir örneği. Bu yıl Libya ve Mısır’a giriş yapan 13 bin Pakistanlının birden fazla ülkelerine geri dönmedi. Onların ortasında annelerine söyledikleri son kelam “Endişe etme” olan iki genç de vardı.

Pencap vilayetindeki karakolda hava 35 derece, nemli ve esmiyor. Sırtımız ter içinde, tıpkı karşımızdaki polisin terden parlayan alnı üzere.

Kısa bir koridordan ve üstünkörü yığılmış kolilerle dolu bir odadan geçtikten sonra küçük bir hücreye ulaşıyoruz. Beton tabanda 16 adam yan yana oturuyor. Alçak bir duvarın arkasında tek bir klozet bulunuyor.

Nem duvarlardan içeri sızıyor, parmaklıkların gerisinde tavanda bir pervane dönüyor.

Bu adamlara, Libya’dan yola çıktıktan sonra 14 Haziran’da Yunanistan açıklarında batan ve yaklaşık 300 Pakistanlının kaybolmasına yol açan tekneyle ilgili suçlamalar yöneltiliyor.

15 yaşındaki Farhad ve 18 yaşındaki Touheed de o kaybolan Pakistanlılar ortasındaydı.

Zanlılara konuşmak isteyip istemediklerini soruyoruz. Birçok gözlerini kaçırıyor. Fakat içlerinden biri, Husnain Shah ayağa kalkıyor.

Bu onun üçüncü gözaltısı. On yıldan uzun müddettir insan kaçakçılığı yaptığını ancak Yunanistan açıklarında batan tekneyle bir kontağı olmadığını söylüyor.

“Burada işsizlik o kadar yaygın ki beşerler konutlarımızın kapısını çalıp oğullarını ve erkek kardeşlerini yurt dışına götürebilecek birilerini bulmamızı istiyor” diyor.

Bugüne kadar binlerce kişinin Pakistan’dan çıkışına aracılık ettiğini anlatıyor:

“Bu işe başladım zira öteki iş imkanı yoktu. Benim çok değerli bir rolüm yok. Temel büyük operasyonu yapan ve çok para kazananlar Libya’dakiler. Bizim elimize geçen para, toplam ölçünün onda biri bile değildir.”

Bu seyahatlerde hayatını kaybedenleri düşününce suçluluk hissedip hissetmediğini sorduğumdaysa ses tonu değişiyor:

“Çok üzülüyorum, sahiden mahcubuz… Ancak ne yapabiliriz? Ben yapmasam öbürleri yapacak.”

Ekonomisi bocalayan, enflasyonun neredeyse yüzde 40’a ulaştığı, para ünitesinin süratle kıymet kaybettiği Pakistan’da pek çok kişi ülkeyi terk etmek istiyor.

Yurt dışında alacakları düşük bir maaş bile ülkelerinde hayal edebileceklerinin çok üzerinde oluyor.

Geçen yılın sonunda yapılan bir ankette, ülkedeki 15-24 yaş ortası erkeklerin yüzde 62’sinin Pakistan’ı terk etmek istediği ortaya çıkmıştı.

Bazıları yasal yolları tercih ederken, kimileriyse alternatif yollara yöneliyor.

Doğası gereği yasa dışı göçü ölçmek sıkıntı. Ama Pakistanlı yetkililer Yunanistan açıklarında batan geminin yeni bir rotaya dikkat çektiğini söylüyor: Dubai yahut Mısır üzerinden Libya’ya uçup, akabinde bir tekneyle Avrupa’ya geçiş.

Yunanistan açıklarında batan gemiye dair Pakistan’da yürütülen soruşturmanın başında olan Mohammed alam Shinwari, son devirde öteki rotalarda yakalandıktan sonra Pakistan’a geri gönderilen şahısların sayısında azalma olduğunu söylüyor.

Bu rotalar ortasında karadan İran ve Türkiye’ye geçiş de yer alıyor.

Shinwari, Türkiye ve başka ülkelerin yasa dışı göçe dair daha sert tedbirler almaya başlaması nedeniyle bu rotanın daha az tercih edildiğini söylüyor.

2023’ün birinci altı ayında 13 bin Pakistanlının Libya yahut Mısır’a gittiğini, geçen yılın birebir devrinde bu sayının sırf 7 bin olduğunu belirten Shinwari, bu yıl bu iki ülkeye giden 13 bin bireyden sırf 3 bininin geri döndüğünü de ekliyor:

“Bu bireyler hâlâ Libya’da mı, yoksa Avrupa ülkelerine mi geçtiler bilmiyoruz.”

Yunanistan açıklarında batan tekne öncesinde Pakistan polisinin, çok sayıda Pakistanlının bu biçimde ülkeyi terk ettiğinden habersiz olması şaşırtan.

Şubat ayında da Türkiye’den yola çıktıktan sonra Libya üzerinden İtalya’ya gitmeye çalışan göçmenleri taşıyan bir gemi batmıştı.

Shinwari, bu biçimde ülkeden çıkan bireylerin ailelerinin polise konuşmaktan çekinmesi nedeniyle kâfi bilgi edinemediklerini söylüyor:

“İnsanlar gelip şikayetçi olmuyor, bunun yerine mahkeme dışında tahliller arıyorlar.

“O vakit da bizim için bilgi toplamak çok sıkıntı oluyor. Zira bu bilgileri alabileceğimiz bireyler sadece onların yakınları.”

Bu bireylerin birden fazla geçerli seyahat dokümanları ve vizelerle Dubai yahut Mısır’a uçtukları için onları durdurmak da kolay değil.

Öte yandan tıpkı nedenden dolayı bu rota başkalarına nazaran daha kıymetli: Birden fazla kişinin 8 bin 700 dolar ile 10 bin 470 dolar (yaklaşık 240-280 bin TL) ortasında değişen meblağlar ödemesi gerekiyor.

Shinwari, Pakistan’ın yasa dışı göçü engellemek için çabaladığını, geçen yıl insan kaçakçılığı mağduru olabilecekleri kuşkusuyla 19 bin kişinin ülke dışına çıkmasının engellendiğini ve 20 bin Pakistanlının da öteki ülkelerce geri gönderildiğini aktarıyor.

“Fakat toplam kaç kişinin gittiğini bilmemize imkan yok” diye de ekliyor.

Bu yola çıkanlardan kimileri Libya’da mahsur kalmış durumda.

Pencap’taki bir köyde bir aileyle konuşmak için durduğumuzda, bölgedeki pek çok adam da konuşmaya katılıyor.

Bazılarının ailesinden genç erkekler haftalar evvel Libya’ya varsalar da, Avrupa’ya yanlışsız yola çıkmayı başaramamışlar.

Ailelerine, kendilerine para göndermeleri için yalvaran görüntüler ve ses kayıtları gönderiyorlar.

Bir baba, 100’den fazla adamın penceresiz bir odada tutulduğu bir görüntüyü gösteriyor.

Videodaki adamların birden fazla, sıcak havayla başa çıkabilmek için çamaşırlarına kadar soyunmuş durumda.

Bazıları kameraya konuşup, hür bırakılmaları için yalvarıyor.

Durum o kadar karışık ki yakınlarının hâlâ kaçakçılar, Libya yetkilileri yahut öbürleri tarafından alıkonulmuş olup olmadığını bilmiyorlar.

Libya’da tutulan yakınlarından intikam alınmaması için, onların isimlerini paylaşmamamızı talep ediyorlar.

Babalardan biri “Onlara sadece 2-3 günde bir yemek veriyorlarmış. Oğlum daha 18 yaşında, daima ağlıyor” diyor ve ekliyor:

“Konuştuğumuzda ‘Kaçakçılara para ödedik lakin artık burada ölüyoruz’ diyor.”

Bu vahim şartlara karşın aileler ne yapılması gerektiği konusunda dengeli bir fikre sahip değil.

Sorularımızı yanıtlarken başta bu genç erkeklerin Avrupa’ya gidebilmesi için inançlı bir yol bulunmasını isterlerken, daha sonra sağ salim meskene dönmelerini talep ediyorlar.

Polis yetkilileriyse, Pakistan Dışişleri Bakanlığı’nın bu olaydan haberdar olduğunu ve bahisle ilgilendiğini belirtiyor.

Avrupa’da yaşayan bir kaçakçı, Pakistan’daki insan kaçakçılığı rotalarının hâlâ etkin olduğunu aktarıyor.

Pakistan polisinin engellemelerine ve ortadaki bu büyük risklere karşın Pakistan’da konuştuğumuz çok sayıda kişi, yasa dışı bir biçimde ülkeden çıkmanın yolunu aradıklarını söylüyor.

Gitmek istemelerine yol açan şey ise daha âlâ bir hayat umudu.

Bazıları toplumsal baskılardan şikayet ederken, konuştuğumuz bir adam da kuzenleri ve kardeşinin çoktan gittiğini, artık kendisinin toplumsal etrafına her seferinde neden gitmediğini açıklamak zorunda kaldığını anlatıyor.

Bazıları da yurt dışına çıkanların gönderdikleri paralarla inşa edilen apartmanları görüyor ve kaçakçıların “Çocukların için en yeterli geleceği istemiyor musun yoksa?” sorularına maruz kaldıklarını söylüyor.

Hatta içlerinden kimileri, bu seyahati daha evvel yapmış bireyler. Farhad ve Touheed’in babası da onlardan biri.

Fareed Hussain sekiz yıl evvel Türkiye, Yunanistan, Makedonya, Sırbistan, Hırvatistan ve Slovenya’dan geçerek Almanya’ya gitmiş.

Dört yıl sonra babası hastalandığında, ailesine bakmak için geri dönmüş.

Daha sonra kendisini kaçıran kaçakçının, bu sefer de oğullarını Avrupa’ya göndermesi için onu ikna etmeye çalıştığını anlatıyor:

“Avrupa’ya gitmenin çok kolay olduğunu sanmamızı sağladı.

“Çocukların gidip kendi ayakları üzerinde durabileceklerine ve bize istediğimiz her şeyi alabileceklerine ikna etti.

“Ben de ‘Biz fakir insanlarız, burada eğitim alırlarsa iş de bulamazlar, pek toprağımız da yok’ diye düşündüm, gidip orada eğitim alıp çalışabileceklerini düşündüm…”

Fareed yerini satarak kaçakçıya parasını ödedi ve çocukları Farhad ile Touheed Mısır ve Dubai üzerinden Libya’ya gitti.

Son gelen şey ise denize açıldıkları gün sabah 4’te gönderdikleri ve annelerine kaygı etmemesini söyleyen ses kaydı.

Najma “Başka birinin telefonundan babalarına ileti atarak ‘Yola çıkıyoruz, annemize bunun son bildirimiz olduğunu söyleyin’ demişlerdi” diye anlatıyor, gözyaşlarına boğulmadan evvel.

Birkaç gün sonra aileyle bağlantıya geçen kaçakçılar, kutlamalara başlayabileceklerini, çocuklarının Avrupa’ya ulaştığını söylemiş.

Sonraki gün ise kuzenleri aramış. Haberlerde batan bir tekneyi gördüklerini anlatmışlar.

Aile o günden beri Farhad ve Touheed’den haber almadı. İkisinin de Yunan karasularında 14 Temmuz’da boğulduğu düşünülüyor. Aileleri onlar için hiçbir vakit cenaze merasimi düzenleyemeyebilir. Anneleri her gün sesli bildirilerini dinleyerek saatlerce ağlıyor.

Fareed, Pakistan’dan gitmek isteyen gençlere “Burada yoksulluk var fakat açlıktan ölecek de olsanız gitmeyin” diyor:

“Sizi ikna etmeye çalışanları dinlemeyin.”