Getty Images İstanbul’un havadan genel görünümü 15 Temmuz 2016’daki darbe teşebbüsü sonrası iktidar, kentlerin içindeki askeri alanların kentlerin dışına taşınmasına karar verdi.
Bu karar doğrultusunda İstanbul’daki birçok askeri arazi boşaltıldı. Yetkililer, bu yerlerin yeşil alan olarak korunacağını açıkladı.
İlerleyen yıllarda ise birtakım askeri alan imara açıldı.
Peki bu süreç nasıl ilerliyor ve bu alanlarla ilgili son durum ne? Süreci eleştirenler ve yetkililer bu mevzuda ne diyor?
İstanbul’daki birtakım askeri alanların imara açılmasıyla ilgili merak edilenleri araştırdık.
SÜREÇ NASIL BAŞLADI VE NASIL İLERLEDİ?
Şehir Plancıları Odası İstanbul Şubesi, 2016 yılında yaptığı bir hesaplamada, İstanbul’daki toprakların yaklaşık yüzde 10’unun askeri alanlar olduğunu belirtmişti. Bunların, büyük oranda yeşillikler içindeki açık topraklar olduğu belirtiliyordu.
Türkiye’nin birçok kentinde olduğu üzere İstanbul’da da geçmişte çoğunlukla kentin etraf çeperinde oluşturulan askeri alanlar, İstanbul’un çok büyümesiyle kentin içinde kaldı. 15 Temmuz 2016’daki darbe teşebbüsünde bu alanların kimileri da kullanıldı.
Girişimin bastırılmasının akabinde iktidar, bunları kent dışına taşıma kararı aldı ve buna paralel olarak çeşitli yasal düzenlemeler yapıldı.
Bu süreçteki en kritik kent ise İstanbul oldu.
Getty Images Askeri alanların imara açılması süreci 15 Temmuz darbe teşebbüsünden sonra hızlandı. 2017’de bahisle ilgili konuşan periyodun Etraf ve Şehircilik Bakanı Mehmet Özhaseki, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın bu alanların yeşil alan olması konusunda kesin talimatı olduğunu söyledi:
“Buraların dışarıya taşınması çok hakikat bir fikir. Sayın Cumhurbaşkanımızın talimatı var, hepsi yeşil alan olacak. O bahiste kimsede aksi bir niyet yok.”
Özhaseki, sadece zelzele konusunda rezerv alanı bulunamaması durumda bunlar içindeki ‘cüzi alanların’ kullanılabileceğini belirtti:
“Eğer bir zelzele geliyorsa, bir binada sevdiklerinizi alıp götürüyorsa, bunun için her şeyi feda edersiniz. Bu yüzden sarsıntı için birtakım yerlerde rezerv alan bulamazsak, askeri alanlar da kullanılabilir. Bunları orta ara söylemeye çalışıyorum ki, ‘Niye yeşil dediniz de buna hazırlık yapıyorsunuz’ denmesin diye.
“Geniş askeri alanlar var. Mesela İstanbul’da 12 bin 600 hektarlık askeri alan var. Ankara’da 18 bin 800 hektarlık, İzmir’de daha çok, 26-27 bin hektarlık büyük alanlar var. Bunların içinde cüzi alanlar, sarsıntıya hazırlık için rezerv alanları olarak kullanılabilir. İstisna olarak bu var. O da yüzde 1-2’ye tekabül eder.”
2018 yılında ise devrin Etraf, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum, Ankara’da, geçmişte 47. Motorlu Piyade Alay Komutanlığı’nın yer aldığı 183 dönümlük kışla toprağında kurulan 15 Temmuz Millet Bahçesi’nde yaptığı açıklamada, askeri toprakları rant alanı olarak görmediklerini belirtti:
“15 Temmuz Millet Bahçesi, askeri alandan bize geçen bir arazi ve hiçbir vakit da askeri toprakları biz rant olarak görmedik. Halbuki kentin en kıymetli noktasında, en merkezi lokasyonunda olan yerlerdir.
“Ama burası milletin kullanımına açılmak üzere ki ismi de millet bahçesidir, bu projelerimiz ağır bir halde devam ediyor. Bunları da inşallah kısa vakitte hepsini teker teker açıyor olacağız.
“Bugün İstanbul’daki millet bahçelerimizi yerinde inceliyoruz. Buradan Başakşehir’i inceleyeceğiz orası da bitme basamağına geldi. Esenler, Başakşehir, Üsküdar, Atatürk Havalimanı’nın bulunduğu alan, Pendik ve tekrar Başakşehir’de iki bölge, Hoşdere; bunların hepsini en kısa vakitte İstanbul’umuza kazandırıyor olacağız.”
İlerleyen yıllarda ise çeşitli meslek odaları, birtakım mahallî idare yetkilileri ve etraf hakkı savunucuları; bu açıklamalara rağmen birçok askeri alanın imara açıldığını belirterek bu uygulamaları eleştirdi.
Getty Images Maslak 1453 projesinin 2015’teki havadan inşaat imajı İMARA AÇILAN ALANLAR NEREDE?
Aslında askeri alanların imara açılması süreci 2016’dan evvel başladı.
Örneğin, İstanbul Ayazağa’daki, geçmişte Jandarma Genel Komutanlığı’nın elinde bulunan arazi evvel Toplu Konut Yönetimi Başkanlığı’na (TOKİ) devredildi, sonra Gecekondu Tedbire Bölgesi ilan edildi, daha sonra da Emlak Gayrimenkul Yatırım Paydaşlığı (Emlak Konut GYO) üzerinden ihaleye çıkarıldı ve burada Ağaoğlu Maslak 1453 projesi hayata geçirildi.
Bu proje bilhassa, 2012 yılında yayımlanan, iş adamı Ali Ağaoğlu’nun bir sahnesinde at üstünde konuştuğu reklam sinemasıyla kamuoyunun dikkatini çekmişti.
Yine Zeytinburnu’ndaki tank fabrikası da 2016 öncesi imara açılan alanlardan biriydi.
Burada, Büyükyalı İstanbul isimli, Ağaoğlu Maslak 1453 üzere yüksek fiyatlı konutları içeren bir konut projesi hayata geçirildi.
Ancak bu alandaki süreç asıl olarak 2016’dan sonra hızlandı.
Mimarlar Odası İstanbul Şubesi’nin aktardığına nazaran kentte imara açılan askeri alanların önde gelenleri şunlar:
- Bakırköy Şenlikköy Askeri Alanı
- Başakşehir General Kani Akman Kışlası
- Beşiktaş Barbaros Bulvarı Askeri Lojmanı
- Beşiktaş Orhaniye Kışlası
- Beşiktaş Jandarma Dikimevi
- Şehit Onbaşı Azim Özdemir Kışlası (Çekmeköy)
- Topkule ve Baştabya Kışlası (Esenler)
- 66. Mekanize Piyade Tugayı (Esenler)
- Halkalı Askeri Alanı
- General İsmail Hakkı Tunaboylu Kışlası (Sancaktepe)
- Zekeriyaköy Füze Üssü (Sarıyer)
- Çekmeköy 3. Kolordu Komutanlığı
- Maslak Jandarma Genel Komutanlığı
- Maltepe Kenan Cihan Kışlası
- Maltepe Nurettin Baransel Kışlası
- Tuzla – İçmeler Piyade Okulu Askeri Alanı
- Tuzla 3. Jandarma Komando Tabur Komutanlığı
- Tuzla İstasyon Mahallesi Kıyı Güvenlik Komutanlığı Alanı
- Zeytinburnu Eski Tank Fabrikası
- Zeytinburnu Askeri Lojman ve Hizmet Birimleri
- Beşiktaş 1. Ordu Komutanlığı Silahhanesi ve Çevresi
Buğra Gökçe/İBB İBB Genel Sekreter Yardımcısı Buğra Gökçe’nin Zeytinburnu’ndaki eski tank fabrikasının dönüşümüyle ilgili hazırladığı görsel. ‘ASKERİ ALANA UYDU KENT KURULACAK’
İstanbul’da konut inşa edilmek istenen en büyük askeri alanlardan biri ise Avrupa yakasında rezerv yapı alanı olarak kullanılmak istenen arazi oldu.
Rezerv Alan kavramı, “Kanun uyarınca gerçekleştirilecek uygulamalarda yeni yerleşim alanı olarak kullanılmak üzere, Bakanlıkça belirlenen alanları” tanımlamak için kullanılıyor.
Yani kısaca rezerv yapı alanı, yeni konut alanı manasına geliyor.
Eski Etraf, Şehircilik ve İklim Değişikliği bakanı Murat Kurum, 6 Şubat’ta meydana gelen Kahramanmaraş merkezli sarsıntıları takip eden süreçte, kentsel dönüşüm için İstanbul’un iki başka yakasında birer uydu kent kuracaklarını ve buralara 500 bin konut inşa edeceklerini açıkladı.
Kurum, Avrupa yakasındaki projeyi bir askeri alana yapacaklarını belirtti:
“Rezerv alanlarını neden oluşturduk? Biz 1,5 milyon riskli konutumuzun 500 binini olduğu yerde yapacağız. Kalan 500 bin konutumuzu da uydu kentler kuracağız. İnşallah birinci 10 bin konutun temelini Sayın Cumhurbaşkanımızın teşrifi ile atacağız.
“Anadolu ve Avrupa yakasında planlıyoruz. İyiler’in kuzeyinde Başakşehir sonları içinde, Sultangazi ile Başakşehir ortasında askeri alan var. Ulusal Savunma Bakanlığımızla protokol yaptık. Bu alanı rezerv alan olarak kullanacağız. O alanda rezerv konutlarımızın temelini atacağız. Anadolu yakasında Tuzla, Pendik, Maltepe’de alanlarımız var. Hepsi askeri alanlar değil. O alanlarda projelerimizi yapıp, rezerv konutları inşa ettikten sonra vatandaşlarımızı etap etap taşıyacağız.”
İBB İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin hazırladığı, İstanbul’daki askeri alanlar haritası İBB’DEN GÖKÇE: PROJELERİN BİRÇOK LÜKS KONUTLAR
İstanbul Büyükşehir Belediyesi (İBB) Genel Sekreter Yardımcısı Buğra Gökçe, İstanbul’da son yıllarda imara açılan askeri alanlardaki projelerin kıymetli oranda lüks konut projeleri olduğunu savunuyor.
Gökçe, her şeyden evvel bunun öncelikle 1/100000 ölçekli İstanbul Vilayet Etraf Sistemi Planı’na karşıt olduğunu öne sürüyor.
2009 tarihli bu plan, kamuoyunda “İstanbul’un anayasası” olarak da biliniyor.
Gökçe, “bu planda, askeri alanların tasfiyesi halinde bu alanların öncelikle eksik olan toplumsal ve teknik altyapı (eğitim, sıhhat, kültürel tesis, hal, mezarlık, yeşil alan vb.) alanları olarak kullanılması gerektiğinin belirtildiğini” aktarıyor.
Ancak bunun hayata geçirilmediğini belirten Gökçe, ‘lüks konut projesi’ olarak tanım ettiği projelerden kimi örnekler veriyor:
“Çekmeköy İlçesi’ndeki 3. Kolordu Komutanlığı’na ilişkin Çekmeköy Kışlası’nın bulunduğu arazi yapılaşmaya açıldı. Ormanköy projesi ve Çınarköy projesi inşaatına başlandı.
“Beşiktaş’ta bulunan Jandarma Dikimevi yeri Etraf, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından 2018 yılında konut imarına açıldı, beş kat sonu getirildi. Bakanlık satışı sonrası kat sonu değiştirildi ve sekiz kata çıkartıldı. Artık burada lüks rezidans projesi var.
“Yine Beşiktaş’ta altı askeri lojman TOKİ’ye devredildi. Bu alan 13 Ocak 2021’de ‘rezerv yapı alanı’ olarak ilan edildi. 1 Şubat’ta bu sefer ticaret, turizm, konut alanı olarak plana işlendi. Buraya AVM, otel, rezidans yapılması mümkün hale getirildi.”
BBC Türkçe‘ye konuşan Gökçe, “askeri alanların nadide yerler olduğunu ve mümkün mertebe imara açılmaması gerektiğini” savunuyor:
“Dönüp bakarsanız askeri alanlar; askerlerin buraları yıllarca ağaçlandırmış olduğu için açık açık yeşil alan olarak kalmış, pasif de olsa elimizdeki çok nadide yerler. Bu alanlar mümkün mertebe imara açılmamalı. Açmak durumdaysak, çok zorundaysak dezavantajlı vatandaşlarımızın iskanı için kullanmalı, öteki hedefle kullanmamalı.”
Buğra bu alanların toplumsal konut gereksinimi için kullanımı konusunda ise şunları söylüyor:
“Birincisi dönüşüm, tabiatı gereği yerinde olmalı. İki, zarurî olarak yerinde yapılamıyor ise, bir kamu toprağı kullanılması gerekiyor ise ki o mümkündür, o vakit yalnızca ve yalnızca kamu yeri, meskeni başına geçmek üzere olan vatandaşın gereksinimine yönelik olarak kullanılmalı. Burada, birilerinin zenginleşme aracı olarak kullanabileceği konutlar olmamalıdır.”
Getty Images İstanbul’daki askeri alanlar büyük oranda yeşil, açık alanlar MESLEK ODALARI NEDEN ELEŞTİRİYOR VE DAVA AÇIYOR?
Şehir Plancıları Odası ve Mimarlar Odası üzere birtakım meslek odaları da bu süreci hem eleştiriyor hem de davalarla karşısına çıkıyor.
BBC Türkçe’ye konuşan Mimarlar Odası İstanbul Şubesi Lideri Esin Köymen, askeri alanların imara açılmasını, “Bu askeri alanların yapılaşmaya açılması tıpkı vakitte bu alanların özelleştirilmesi manasına geliyor. Bu, en kritik durum” diyerek eleştiriyor.
Köymen, imara neden karşı olduklarını şu sözlerle anlatıyor:
“Birincisi, İstanbul’da nüfusun artışıyla ilgili uygulamaların yapılması son derece sakıncalı. İkincisi kamusal alanlara muhtaçlığımız var. İnsanların ortak hayat alanları, ortak mülkiyetlerini ortadan kaldırıyorsunuz. Üçüncüsü, askeri alanlar genelde daha yeşil alanlar ve İstanbul’un muhtaçlığı olan pak havanın sağlanabilmesi için hatta iklimini değiştirmemek için bu alanlara gereksinim var.”
Köymen’e nazaran bu açık alanlar, afetler ve bilhassa de beklenen Marmara sarsıntısı nedeniyle de büyük bir gereksinim.
Bu süreçte iki prosedürün kullanıldığını söylüyor Köymen:
“Ya TOKI· bu konutları kendi üretiyor ve satıyor ya da Emlak Konut GYO üzerinden çoklukla gelir paylaşımına dayalı ihaleler yapıyor.”
Köymen, bu alanların toplumsal konut gerekçesiyle imara açılmasını da yanlışsız bulmadıklarını belirtiyor:
“İstanbul’un 2009 yılındaki etraf sistemi planında bir nüfus projeksiyonu var ve çok net olarak söylenen de İstanbul’un nüfusunu artıracak davranışlardan uzak durulması gerektiği. İstanbul’un kendi öz kaynakları, yani içme suyundan alın da yeşil alanlarına kadar hiçbir şeyin mevcut nüfusa bile yetmediği yazıyor. Hasebiyle nüfusu arttıracak, nüfusun artmasını özendirecek rastgele bir planlama çalışmasına girmemek gerekiyor.
“Siz mevcut rastgele bir yerde bir yıkım yapıp orayı kamulaştırılıp bir yeşil alan yapmıyorsunuz. Daima bina yapma istikametinde bir durum var. Münasebetiyle İstanbul’da yeni konut imalinden çok; mevcut yapı stokunun, makus yapı stokunun yıkılarak ya da güçlendirilerek daha sağlıklı hale getirilmesi tarafında teşebbüslerde bulunmak gerekiyor.”
Getty Images Mehmet Özhaseki Etraf, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı misyonunu Murat Kurum’dan devraldı. Mimarlar Odası bu projelere karşı ‘kamu faydasına aykırılık’ gerekçesiyle birçok dava açmış durumda.
Bu davaların kimileri devam ediyor.
Ancak Köymen, lehlerinde kararların çıktığı durumlarda da inşaatların sürdüğünü öne sürüyor:
“Meslek odaları olarak açtığımız bu davalarda dava süreci ne yazık ki çok yavaş ilerliyor. Mahkeme bir karar veriyor. O sırada inşaatlar yürüyor, mahkeme planı iptal ediyor. Binalar devam ettiği için tekrar yeni bir imar planı yapılıyor. Etraf, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı bu parçacıl planlar konusunda son derece becerikli. Artık ilçe ve büyükşehir belediyelerini baypas etmiş bir vaziyette. Ne yazık ki daima olarak bir plan tadilatı ya da plan değişikliği ofisi üzere çalışıyor.
“Mesela Maslak 1453’te altı sefer kazandığımız davada, imar planları süreçlerinde yürütmeyi durdurma kararları verilmediği için inşaatlar bir düzeye kadar geldi. Şu anda Baransel Kışlası’nda açtığımız dava devam ediyor ancak Toplu Konut Yönetimi inşaatlara başladı. Diyelim ki binalar bittikten sonra mahkeme karar verecek, ‘Kamu faydasına uygun değildir, planlama prensiplerine uygun değildir’ diyecek. Ancak oradaki binalara başlanmış ve hatta kimileri da bitmiş olacak. Bu türlü tuhaf bir durum da var.”
65. Hükümet’te Etraf ve Şehircilik Bakanlığı vazifesini yürüten Mehmet Özhaseki, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan tarafından 3 Haziran’da 67. Hükümet’te tıpkı misyona atandı.
Özhaseki’nin hem askeri alanların durumu hem de İstanbul’daki rezerv alanları konusunda atacağı adımlar merakla bekleniyor.
BBC Türkçe, bu haber kapsamında Etraf, Şehircilik ve İklim Bakanlığı yetkilileri ile bağlantıya geçti ve görüş talep etti lakin şimdi bu talebe olumlu cevap alamadı.
